ఏనేమి సేతునమ్మ

 ఏనేమి సేతునమ్మ వెంగమాంబ

"ఏనేమి సేతునమ్మ" అనేది మాతృశ్రీ తరిగొండ వెంగమాంబ రచించిన అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన కీర్తనలలో ఒకటి. ఈ కీర్తన ఆమె రాసిన "జలక్రీడా విలాసం" అనే గ్రంథంలోనిది. ఇందులో శ్రీకృష్ణునితో గడిపిన మధుర క్షణాలను, ఆయన లీలలను రాధ ఇతర గోపికలతో పంచుకుంటూ మురిసిపోయే సందర్భాన్ని వెంగమాంబ అద్భుతంగా వర్ణించారు. [1, 2]

ఈ కీర్తన యొక్క సాహిత్యం (సాధారణ రూపం) క్రింది విధంగా ఉంటుంది:

కీర్తన సాహిత్యం:

పల్లవి:

ఏనేమి సేతునమ్మ ఇందిరారమణుని

భావించి మనసు నా వశము గాదమ్మా ||ఏనేమి||

చరణాలు:

చల్ల నమ్మగబోతే చల్లాన నన్ను జూచి

గొల్ల పడుచని నా చేయి పట్టి లాగెనమ్మ

ఒల్లనంటే విడడు ఒద్దికలు సేసేనమ్మ

నల్లనయ్యను చూస్తే నా మనసు కరిగేనమ్మ ||ఏనేమి||

నీళ్లు తేబోతేను నీళ్ల రేవున నిల్చి

కాళ్ల కడ్డము వచ్చి కన్ను గీటేనమ్మ

నీలవర్ణుని సొగసు నిలువెల్లా నిండెనమ్మ

బాలుడనుచు నెంచితే బహు నేర్పరి యమ్మా ||ఏనేమి||

పండు వెన్నెల వేళ పడకపై నుండగాను

గుండె లదరగ నన్ను కూడె నమ్మా వాడు

తరిగొండ నృసింహుడే ధరణి శ్రీకృష్ణుడై

మరులు కొలిపి నన్ను మరువనీడమ్మా ||ఏనేమి||

భావం (అర్థం):

పల్లవి: "ఓ సఖులారా! ఆ లక్ష్మీదేవి భర్త అయిన శ్రీకృష్ణుడిని తలచుకోగానే నా మనసు నా మాట వినడం లేదు, నేనేం చేయాలి?" అని రాధ తన విరహాన్ని, ప్రేమను వ్యక్తపరుస్తుంది.

మొదటి చరణం: "నేను చల్ల (మజ్జిగ) అమ్మడానికి వెళ్తే, నన్ను గొల్లపిల్లవు కదా అంటూ నా చేయి పట్టుకుని లాగాడు. వద్దు అని ఎంత చెప్పినా వినకుండా నాతో చనువుగా మెలగాడు. ఆ నల్లనయ్య రూపాన్ని చూడగానే నా మనసంతా కరిగిపోయింది."

రెండూ చరణం: "నీళ్లు తీసుకురావడానికి నదికి వెళ్తే, ఆ నీటి రేవులో నిలబడి నా కాళ్లకు అడ్డంగా వచ్చి కన్ను గీటాడు. ఆ నీలమేఘ శ్యాముడి అందం నా నిలువెల్లా నిండిపోయింది. చూసేందుకు చిన్న బాలుడిలా కనిపిస్తాడు కానీ, అన్ని విద్యలలోనూ ఆయన మహా నేర్పరి."

మూడో చరణం: "వెన్నెల రాత్రి వేళ నేను పడకపై ఉన్నప్పుడు నా గుండెల్లో అలజడి రేపుతూ వచ్చి నన్ను ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. ఆ తరిగొండ నరసింహస్వామే ఈ భూమిపై శ్రీకృష్ణుడిగా అవతరించి, నాలో మన్మథుడి లాంటి మోహాన్ని కలిగించి, తనను క్షణం కూడా మరువకుండా చేస్తున్నాడు." [1]

ఈ కీర్తనను ప్రముఖ గాయని సునీత గారు మరియు ఇతరులు తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం (TTD) ప్రాజెక్టులలో భాగంగా ఎంతో మధురంగా ఆలపించారు.

============================

మాతృశ్రీ తరిగొండ వెంగమాంబ రచించిన "జలక్రీడా విలాసము" (యక్షగాన ప్రబంధం) లోని ఈ కీర్తన భక్తి-శృంగార సాహిత్యంలో ఒక మణిపూస. మీరు సాహిత్యాన్ని, సాధారణ భావాన్ని చక్కగా పొందుపరిచారు; ఇందులోని పద విశేషాలు, అలంకార సొగసులు, మధురభక్తి తత్త్వాన్ని మరింత లోతుగా విశ్లేషిస్తే వెంగమాంబ కవితా వైభవం సంపూర్ణంగా ఆవిష్కృతమవుతుంది.

1. కీలక పద విశేషాలు (భాషా సౌందర్యం)

• ఏనేమి సేతునమ్మ (ఏను + ఏమి + చేతునమ్మ): 'ఏను' అనగా ప్రాచీన తెలుగులో 'నేను' అని అర్థం. 'చేతును' అనే పదం 'సేతును'గా మారడం జానపద, యక్షగాన గేయ శైలికి సహజమైన సొగసు.

• ఇందిరారమణుడు: ఇందిర (లక్ష్మీదేవి) యొక్క రమణుడు (ప్రియుడు/భర్త). గోపికల చేయి పట్టుకుని అల్లరి చేసేది సామాన్య బాలుడు కాదని, సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువేనని పల్లవిలోనే కవయిత్రి సూచించారు.

• చల్లాన (చల్లగా/చల్లని వేళ): 'చల్ల' (మజ్జిగ) అమ్మబోతే, 'చల్లాన' (మెల్లగా/చల్లని చూపుతో) చూశాడని యమకాలంకార చమత్కారం.

• ఒల్లనంటే: 'ఒల్లను' అనగా "నేను ఒప్పుకోను / నాకు వద్దు" అని అర్థం.

• ఒద్దికలు సేసేనమ్మ: 'ఒద్దిక' అనగా చనువు, సాన్నిహిత్యం, దగ్గరగా చేరిక. వద్దు అంటున్నా వినకుండా మరింత చనువుగా దగ్గరకు చేరాడని భావం.

• బాలుడనుచు నెంచితే బహు నేర్పరి: భాగవతంలోని గోపికల అనుభవమిది. చూడ్డానికి చిన్న పిల్లవాడిలా (బాలుడు) కనిపిస్తాడు కానీ, శృంగార లీలలలోనూ, మాయలలోనూ మహా గడుసువాడు (బహు నేర్పరి).

• తరిగొండ నృసింహుడే ధరణి శ్రీకృష్ణుడై: ఇది వెంగమాంబ రచనలన్నింటిలోనూ కనిపించే ఇష్టదైవ అభేద ముద్ర. తరిగొండలో వెలసిన उग्र నరసింహస్వామియే, భూలోకంలో (ధరణిపై) సౌందర్యమూర్తి అయిన శ్రీకృష్ణునిగా అవతరించాడని సమన్వయం చేయడం ఆమె ప్రత్యేకత.

2. శిల్పం మరియు ఛందో-అలంకార విశేషాలు

1. అంత్యానుప్రాస & ద్వితీయాక్షర ప్రాస: ప్రతి చరణంలోనూ నాలుగు పాదాలు ఒకే ప్రాసతో నడుస్తూ, చివరన "నమ్మ / యమ్మ" అనే అంత్యానుప్రాసతో ముగుస్తాయి:

   • చరణం 1 (‘ల్ల’ ప్రాస): చల్ల - గొల్ల - ఒల్ల - నల్లనయ్య

   • చరణం 2 (‘ళ్ళ/ల’ ప్రాస): నీళ్లు - కాళ్ల - నీలవర్ణుని - బాలుడనుచు

   • చరణం 3 (‘ండ’ ప్రాస): పండు - గుండె - తరిగొండ ఈ ప్రాస నియమం పాటకు సహజమైన తాళగతిని, సంగీత మాధుర్యాన్ని ఇచ్చింది.

2. భావ పరిణామ క్రమం (Gradation of Devotion): మూడు చరణాలలోనూ గోపిక (జీవుడు) భగవంతునితో చెందే కలయికలో మూడు దశలు కనిపిస్తాయి:

   • మొదటి చరణం (స్పర్శ - ఆకర్షణ): మజ్జిగ అమ్మే వేళ చేయి పట్టి లాగడం, మనసు కరగడం (భగవంతుని తొలి ఆకర్షణ).

   • రెండవ చరణం (రూప వ్యాప్తి): నీళ్ళ రేవులో అడ్డం రావడం, నీలవర్ణుని సొగసు నిలువెల్లా నిండటం (బాహ్య, అంతర ఇంద్రియాలన్నీ భగవన్మయం కావడం).

   • మూడవ చరణం (సాయుజ్యం - ఐక్యం): పండు వెన్నెల వేళ (పరిపూర్ణ జ్ఞాన కాంతిలో) భగవంతునితో ఏకం కావడం, ఇక ఆ స్వామిని క్షణమైనా మరువలేని స్థితికి చేరుకోవడం.

3. ఆధ్యాత్మిక రహస్యం (మధుర భక్తి)

పైకి ఇది గోపికా కృష్ణుల శృంగార గీతంగా కనిపించినా, అంతరార్థంలో ఇది జీవాత్మ - పరమాత్మల సంయోగం:

• గోపిక: సంసారంలో (చల్ల అమ్మడం, నీళ్ళు తేవడం అనే లౌకిక పనులలో) తిరిగే జీవాత్మ.

• శ్రీకృష్ణుడు: జీవుడిని తన వైపుకు లాక్కునే పరమాత్మ.

• జీవుడు లౌకిక పనులలో నిమగ్నమై పోతుంటే, పరమాత్మే స్వయంగా కాళ్ళకు అడ్డం వచ్చి, చేయి పట్టి లాగి, తన సౌందర్యాన్ని చూపించి మనసును కరిగిస్తాడు. ఒక్కసారి ఆ పరమాత్మ సన్నిధిని చవిచూసిన తర్వాత, జీవుని మనసు ఇక తన వశంలో ఉండదు ("భావించి మనసు నా వశము గాదమ్మా").

అన్నమాచార్యుల శృంగార సంకీర్తనల సంప్రదాయాన్ని 18వ శతాబ్దంలో అంతే రసవత్తరంగా కొనసాగించిన వాగ్గేయకారిణి తరిగొండ వెంగమాంబ అనడానికి ఈ కీర్తన ప్రత్యక్ష నిదర్శనం.