తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల శృంగార సంకీర్తనలలోని "అని వేంకటేశుఁ డాడె నలమేలుమంగతోడ" (28వ సంపుటం, 411వ సంకీర్తన, రేకు: 1870-5, రాగం: సాళంగనాట) కీర్తనకు సంబంధించిన అవతారిక, సాహిత్యం, తాత్పర్యం మరియు మధురభక్తి విశేషాలు:
అవతారిక (సందర్భం)
ప్రణయ కలహంలో ఉన్న అలమేలుమంగాదేవి అలిగి బింకంగా ఉండగా, నాయకుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుడు ఆమె ప్రణయ కోపాన్ని (మానాన్ని) పోగొట్టడానికి బ్రతిమాలుతూ, సరసమాడుతూ పలికిన అనునయ వాక్యాలివి. స్వామి అమ్మవారితో సరసంగా మాట్లాడిన తీరును చెలికత్తెలు గమనిస్తూ, "ఓ చెలులారా! స్వామి అమ్మవారితో ఎలా ముచ్చటిస్తున్నాడో వినండి" అని పరస్పరం చెప్పుకుంటున్న సందర్భమిది.
పల్లవి
అని వేంకటేశుఁ డాడె నలమేలుమంగతోడవినరే వో చెలులా వేమారు నీరీతుల ॥
- తాత్పర్యం: ఓ చెలులారా! శ్రీవేంకటేశ్వరుడు తన ప్రియురాలైన అలమేలుమంగతో ఎంతో సరసంగా ఇలా మాట్లాడాడు; ఆయన పలికిన ఈ వింతైన సరస సంభాషణలను పదే పదే వినండి!
- మధురభక్తి విశేషం: ప్రణయ కలహం (మానము) అనేది శృంగార భక్తిలో నాయికా-నాయకుల అనురాగాన్ని మరింత గాఢం చేసే అద్భుతమైన రసదశ. స్వామి స్వయంగా తగ్గి అమ్మవారిని బ్రతిమాలడం ఆయనకు భక్తులపై/శక్తిపై గల అమితమైన వాత్సల్యానికి ప్రతీక.
చరణం 1
తప్పక చూచితే నేమే తరగీనా నీ పంతముకప్పనేలే నీ చన్నులు గరివడీనాచెప్పవే నీపేరు మోవి చిల్లులువో నింతలోనేయిప్పడు నన్నింతసేసి యేమిగట్టుకొనేవే ॥ అని ॥
- తాత్పర్యం: నిన్ను రెప్పవాల్చకుండా తేరిపార చూస్తే నీ పంతం ఏమైనా తరిగిపోతుందా? పయ్యెదతో కప్పుకోవడమెందుకు, నీ వక్షోజాల లావణ్యం ఏమైనా తగ్గిపోతుందా? నీ పేరేమిటో చెప్పవయ్యా అంటే అంతలోనే పెదవి కొరుక్కుంటూ బింకం చూపుతావేం? ఇప్పుడు నన్ను ఇంతగా తపింపజేసి, వేధించి ఏం సాధిద్దామని నీ ఉద్దేశం?
- మధురభక్తి విశేషం: పరమాత్మ జీవుని దృష్టిని, స్పర్శను ఎంతగానో వాంఛిస్తాడు. అలమేలుమంగ చూపులలోని బింకం పరమాత్మపై ఉండే నిరంతర ధ్యానాన్ని, ఏకాగ్రతను రసరూపంలో ఆవిష్కరిస్తుంది.
చరణం 2
వద్దఁ గూచుండితే నేమే వాసి ముక్కవోయీనాగద్దించే వింతలోఁ గండ గట్టుకొంటివాపొద్దువోదు నవ్వఁగదే పోదు నీ బీరమెంతైనాయిద్దెస నన్నింతసేసి యేమి గట్టుకొనేవే ॥ అని ॥
- తాత్పర్యం: నీ దగ్గరగా వచ్చి కూర్చుంటే నీ ఘనత, గొప్పతనం ఏమైనా చెదిరిపోతుందా? అంతలోనే గద్దిస్తూ నాపై గెలిచినట్లు విర్రవీగుతున్నావా? నువ్వు మాట్లాడకపోతే నాకు కాలం గడవదు, కాస్త నవ్వవే! నవ్వినంత మాత్రాన నీ గంభీరత ఏమీ పోదు కదా! ఇలా నన్ను ఇంతలా కష్టపెట్టి నీవు ఏమి మూటగట్టుకుంటావు?
- మధురభక్తి విశేషం: జీవునికి పరమాత్మ విరహం ఎంతటి బాధాకరమో, భక్తుని ప్రణయ మౌనం కూడా స్వామికి అంతటి విరహాన్ని కలిగిస్తుందని తెలియజేసే పరమ మధుర భావన ఇది.
చరణం 3
సేవలు సేసితే నేమే సిగ్గులు నీకు ముంచీనాదేవులవైతివి వావి తిరమాయనునీ వలమేలుమంగవు నేను శ్రీవేంకటేశుఁడయీవల నన్నింతసేసి యేమి గట్టుకొనేవే ॥ అని ॥
- తాత్పర్యం: నీకు ఇష్టమైన సేవలు చేస్తే నీకు సిగ్గు ఎందుకు ముంచుకొస్తుంది? నువ్వు నా పట్టపుదేవివి అయ్యావు, మన మధ్య సంబంధం (బాంధవ్యం) ఎంతో స్థిరమైనది. నువ్వు సాక్షాత్తూ అలమేలుమంగవు, నేను శ్రీవేంకటేశ్వరుడను (మన ఇద్దరిదీ విడదీయరాని సంబంధం). అటువంటప్పుడు ఈ రీతిగా నన్ను ఇంతలా ఊరించి, వేధించి ఏం లాభం పొందుతావే?
- మధురభక్తి విశేషం: లక్ష్మీ-వేంకటేశ్వరుల సంబంధం శాశ్వతమైనది, తిరుగులేనిది. "నీవు అలమేలుమంగవు, నేను శ్రీవేంకటేశుడను" అనడంలో ప్రకృతి-పురుషుల అభేద తత్త్వం, నిత్య దాంపత్య భావన పరిపూర్ణంగా ఆవిష్కృతమయ్యాయి.
