ఇదె శిరసు మాణిక్య

 

ఇదె శిరసు మాణిక్య

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో లంక నుండి తిరిగి వచ్చిన హనుమంతుడు శ్రీరాముడికి సీతాదేవి కుశలసమాచారాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు. సీతమ్మ పంపిన శిరోమణిని (చూడామణిని) రామునికి సమర్పిస్తూ, ఆమె పడిన విరహవేదనను మరియు తాను చేసిన కార్యమును హనుమ ఇక్కడ వివరించాడు.

పల్లవి

ఇదె శిరసు మాణిక్య మిచ్చిపంపె నీకు నాకె అద నెఱిఁగి తెచ్చితి నవధరించవయ్యా

తాత్పర్యము

స్వామీ! ఇదిగో సీతాదేవి నీకోసం తన తలపై ధరించే శిరోమాణిక్యాన్ని (చూడామణిని) ఆనవాలుగా ఇచ్చి పంపింది. నేను సమయం చూసి, దాన్ని జాగ్రత్తగా తీసుకొని వచ్చాను. దయచేసి దీనిని స్వీకరించు నాయనా!

విశేషాలు

రాముడు ఇచ్చిన ముద్రికను (ఉంగరాన్ని) చూసి ఆనందించిన సీతమ్మ, తన భర్తపై నమ్మకంతో, తన దగ్గర అత్యంత పవిత్రంగా దాచుకున్న శిరోమణిని హనుమంతునికి అప్పగిస్తుంది. రామచంద్రునికి ఆమె క్షేమంగా ఉందనే నమ్మకాన్ని కలిగించడానికి ఈ మాణిక్యమే పరమ ప్రమాణం.

చరణం 1

రామ నినుఁ బాసి నీరామ నేఁ జూడఁగ నా- రామమున నినుఁ బాడె రామరామ యనుచు ఆమెలుఁత సీతయని యపుడు నేఁ దెలిసి నీముద్రవుంగరము నే నిచ్చితిని

తాత్పర్యము

రామచంద్రా! నిన్ను బాసి (ఎడబాసి) ఉన్న నీ ప్రియురాలైన సీతమ్మను నేను అశోకవనంలో (ఆరామమున) చూశాను. ఆమె అక్కడ నిరంతరం "రామ రామ" అంటూ నీ నామాన్నే పాడుకుంటూ ఉంది. ఆ ఉత్తమ ఇల్లాలు సీతాదేవి అని గ్రహించిన వెంటనే, నువ్వు నాకిచ్చిన నీ ముద్రికను (ఉంగరాన్ని) ఆమెకు అందించాను.

విశేషాలు

ఇక్కడ అన్నమయ్య పదాల పొందికతో అద్భుతమైన అనుప్రాసను (రామ, నీరామ, ఆరామమున) కుదిర్చారు. రావణుని బంధీగా ఉన్నప్పటికీ సీతమ్మ మనసంతా రామనామ స్మరణతోనే నిండి ఉందనే విషయాన్ని హనుమంతుడు రామునికి కళ్లకు కట్టినట్లు చెప్పాడు.

చరణం 2

కమలాప్తకులుఁడ నీకమలాక్షి నీపాదఁ కమలములు దలపోసి కమలారి దూరె నెమకి యాలేమ నే నీదేవి యని తెలిసి అమరంగ నీనేమ మటు విన్నవించితి

తాత్పర్యము

సూర్యవంశ సంజాతుడా (కమలాప్తకులుఁడ)! పద్మముల వంటి కన్నులు గల నీ భార్య నీ పాదపద్మములను ఎల్లప్పుడూ ధ్యానిస్తూ, చంద్రుణ్ణి (కమలారి - పద్మాలకు శత్రువైన చంద్రుడిని) దూషిస్తోంది. లంకంతా వెతికి (నెమకి), ఆ సుకుమారి నీ దేవేరి అని నిశ్చయించుకుని, నీవు చెప్పిన సందేశాన్ని (నీనేమము) ఆమెకు చక్కగా విన్నవించాను.

విశేషాలు

'కమల' అనే పదాన్ని విభిన్న అర్ధాలలో (కమలాప్త - సూర్యుడు, కమలాక్షి - పద్మనేత్రి, పాదకమలములు - పాదపద్మాలు, కమలారి - చంద్రుడు) అన్నమయ్య వాడటం ఆయన కవితా చాతుర్యానికి నిదర్శనం. విరహంలో ఉన్నవారికి వెన్నెలను ఇచ్చే చంద్రుడు కూడా అగ్నిలా అనిపిస్తాడు, అందుకే సీతమ్మ చంద్రుణ్ణి నిందిస్తోందని హనుమ ఇక్కడ వర్ణించాడు.

చరణం 3

దశరథాత్మజ నీవు దశశిరునిఁ చంపి యా- దశనున్నచెలిఁ గావు దశదిశలుఁ బొగడ రసికుఁడ శ్రీవేంకటరఘవీరుఁడ నీవు శశిముఖిఁ జేకొంటివి చక్కనాయఁ బనులు

తాత్పర్యము

దశరథ పుత్రుడా! పది తలల రావణాసురుడిని (దశశిరుని) సంహరించి, దీన స్థితిలో (ఆ దశలో) ఉన్న నీ భార్యను రక్షించి, పది దిక్కులా నీ కీర్తి వ్యాపించేలా చేయి. ఓ రసికుడా, శ్రీవేంకటాద్రిపై వెలసిన రఘువీరుడా! నీవు ఆ చంద్రముఖి అయిన సీతమ్మను చేరదీయడంతో పనులన్నీ చక్కబడ్డాయి (సఫలమయ్యాయి).

విశేషాలు

ఇక్కడ 'దశ' అనే సంఖ్యావాచక పదాన్ని (దశరథ, దశశిర, ఆ దశ, దశదిశలు) రకరకాలుగా ఉపయోగిస్తూ అన్నమయ్య లయను కూర్చారు. కథ చివరలో రామాయణ ఘట్టాన్ని శ్రీవేంకటేశ్వరునికి అన్వయిస్తూ, రాముడే వేంకటేశ్వరుడని, సీతాదేవిని రక్షించడంతో రామావతార ప్రయోజనం నెరవేరిందని కీర్తనను మంగళాంతం చేశారు.