అన్నమయ్య 30 వ సంపుటము 151 -200

 151

నలినాక్షి యొకతెయు - న్నది

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -151

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం  31-01 -2026

తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు రచించిన ఈ శృంగార కీర్తనలో, నాయకుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరునితో సఖి (చెలికత్తె) అలమేలుమంగ సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తూ ముచ్చటించే తీరు అత్యంత మనోహరంగా కనిపిస్తుంది. లోకైక సుందరి అయిన అమ్మవారి రూపం, యవ్వనం కేవలం ఆ పరమాత్మునికే తగినవని ఈ సంకీర్తన ద్వారా కవి చాటిచెప్పారు.

---

పల్లవి

నలినాక్షి యొకతెయు - న్నది నీకే తగు నోరి

చెలియ యిందరిలోన - చెలువ మైనదిరా॥

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! పద్మముల వంటి కన్నులు కల ఒక చక్కని సుందరి నీ కోసమే వేచి ఉంది. ఆమె నీకు మాత్రమే సరిజోడు. ఇక్కడున్న అందరి భామల కంటే ఆమె అత్యంత రూపవతి, గుణవతి.

విశేషాలు:

ఇక్కడ "నలినాక్షి" అనే పదం అమ్మవారి విశాలమైన, దయతో నిండిన కన్నులను సూచిస్తుంది. "నీకే తగును" అనడంలో లక్ష్మీనారాయణుల అన్యోన్యతను కవి నొక్కి చెప్పారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ పరమాత్మను చేరుకోవాలని తపించే క్రమంలో, ఆచార్యుడు లేదా చెలికత్తె పరమాత్మకు జీవాత్మ యొక్క అర్హతను వివరిస్తున్నట్లుగా ఇక్కడ భావించవచ్చు.

---

మొదటి చరణం

(గొప్పలు) కన్నులు, నడుము - కొంచెమా దాని చక్కదనము

చెప్పరాదు దాని తీరు - చెప్పరాదు రోరి

(విప్పు) జడయు వెన్నుదాటి - పిక్క రాయునంత!నే

చెప్పరాదు చేపట్టి తప్పు - (చెప్పరాదు రోరి)॥

తాత్పర్యము:

ఆమె విశాలమైన కన్నులు, సన్నని నడుము.. అబ్బో! ఆమె చక్కదనం సామాన్యమైనది కాదు. ఆ అందాన్ని వర్ణించడానికి మాటలు సరిపోవు. ఆమె వదులుగా విరబోసిన జడ వెన్నును దాటి పిక్కల వరకు తాకుతోంది. ఆమెను చూశాక, వేరే చిన్న చిన్న లోపాలను వెతకడం అసాధ్యం.

విశేషాలు:

స్త్రీ సౌందర్య వర్ణనలో జడ పొడవును వర్ణించడం సంప్రదాయం. ఇక్కడ అమ్మవారి కేశపాశ సౌందర్యం ఆమె యవ్వనానికి ప్రతీకగా వర్ణించబడింది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుని సృష్టిలోని పరిపూర్ణతను ఈ వర్ణన సూచిస్తుంది. భక్తుడు భగవంతుని గుణగణాలను వర్ణించేటప్పుడు తన్మయత్వంతో మాటలు రాక మౌనంగా ఉండిపోవడాన్ని "చెప్పరాదు" అనే పదం సూచిస్తుంది.

---

రెండవ చరణం

సోన తేనెలు (సావి) - జొట జొట వడియు (మోవి)

మానవతిని గంటి వా - మానధిక ప్రేమ

మేను చామన మెరపు - మెరుగు గుబ్బల యొఱపు

దానికే తగును మరి - దానికీవె తగుదోరి॥

తాత్పర్యము:

ఆమె పెదవుల నుండి తేనె సోనలు కురుస్తున్నాయా అన్నట్లుగా తీయని మాటలు వస్తున్నాయి. అంతటి మానవతిని, అనురాగవతిని ఎక్కడైనా చూశావా? ఆమె శరీరం మెరుపు తీగలాంటి చామన ఛాయతో మెరిసిపోతోంది. ఆమె నిండైన యవ్వనం నీకే తగును, ఆమెకు నువ్వే తగుదువు.

విశేషాలు:

"చామన మెరపు" అనడం ద్వారా అమ్మవారి శరీర కాంతిని నల్లని మేఘంలో మెరిసే మెరుపుతో పోల్చారు. ఇది స్వామివారి నీలమేఘ శ్యామ వర్ణానికి తగిన కాంతి అని భావం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుని హృదయం భగవంతుని పట్ల ప్రేమతో నిండినప్పుడు, ఆ భక్తుని మాటలు తేనెలా మధురంగా ఉంటాయి. అటువంటి అనన్య భక్తి కలిగిన భక్తుడిని భగవంతుడు తప్పక స్వీకరిస్తాడని అంతరార్థం.

---

మూడవ చరణం

కలికి చిలుకల కొలికి - అలమేలుమంగ (పేర) చెలికి

కలిగిన దీని పాల - గలిగినది ప్రేమ

చెలువొసంగ గూడితివి - శ్రీవేంకటేశుడవె

తలచకురా వెనుకటివి - తలచరాదురోరి॥

తాత్పర్యము:

చిలుక పలుకుల వంటి మధుర భాషణలు గల ఈ అలమేలుమంగకు నీపై అమితమైన ప్రేమ ఉంది. ఓ శ్రీవేంకటేశ్వరా! ఆమెను ప్రేమతో స్వీకరించి ఏలుకో. గతంలో జరిగిన చిన్న చిన్న అలకలను లేదా విషయాలను గుర్తు చేసుకోకు, ఆమెను సంతోషపెట్టు.

విశేషాలు:

"అలమేలుమంగ" అనే నామమును నేరుగా ప్రయోగించడం ద్వారా ఈ కీర్తన పద్మావతీ శ్రీనివాసుల పరమ పవిత్ర ప్రణయ గాథ అని స్పష్టమవుతోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

శరణాగతి వేడిన భక్తుడిని పరమాత్మ స్వీకరించేటప్పుడు, ఆ భక్తుడు గతంలో చేసిన తప్పులను (కర్మలను) భగవంతుడు లెక్కించడు. దైవం కేవలం భక్తుని ప్రస్తుత అనురాగాన్ని మాత్రమే చూస్తాడని ఈ చరణం బోధిస్తుంది.

152

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -152

నాకంటె నీకు గూర్చు
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 01-02 -2026

తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార కీర్తనలో నాయిక (అలమేలుమంగమ్మ) శ్రీవేంకటేశ్వరునితో ప్రణయ కలహాన్ని ప్రదర్శిస్తోంది. స్వామి వేరొక వనిత వద్దకు వెళ్ళి వచ్చాడన్న అనుమానంతో, ఆయనలో కనిపిస్తున్న గుర్తులను ఎత్తిచూపుతూ నాయిక చేసే పరిహాసం ఇందులో అద్భుతంగా చిత్రీకరించబడింది.

---

పల్లవి

నాకంటె నీకు గూర్చు - నా చెలియేది

యీ కతలు మానవైతి - వింతకు వచ్చియును॥

తాత్పర్యము:

నాకంటే నీకు అత్యంత ప్రియమైన నా చెలికత్తె ఎక్కడ ఉంది? నా వద్దకు వచ్చాక కూడా ఇంకా ఈ అబద్ధపు కథలు చెప్పడం మానవా? నీ ప్రవర్తన చూస్తుంటే ఏదో దాస్తున్నావని స్పష్టమవుతోంది.

విశేషాలు:

ఇక్కడ నాయిక తనపై స్వామికి ఉన్న ప్రేమను ప్రశ్నిస్తూనే, ఆయన పరకాంత సన్నిధికి వెళ్ళాడనే అసూయను (ఈర్ష్యను) ప్రదర్శిస్తోంది. ఇది శృంగార రసంలో 'మానము' అనే అవస్థను సూచిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ (నాయిక) పరమాత్మ (నాయకుడు) తనను కాదని మాయలో చిక్కుకున్నాడని భావించడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. పరమాత్మ అందరికీ సమానమే అయినా, భక్తుడు భగవంతునిపై సంపూర్ణమైన 'ఏకఛత్రాధిపత్యం' కోరుకుంటాడు.

---

మొదటి చరణం

పెట్టితి నొసల పట్టు - పిమ్మట నేటికి గుట్టు

నెట్టుకొంటీ తలయూచీ - నీడలే దాచ

ముట్టవు (ముయికి ముయంట) - ముయ్యగనేలే యింకిటు

తొట్టి మై చమటలు నా - తో నేలే సటలు॥

తాత్పర్యము:

నీ నుదుటిపై తిలకం గుర్తు కనిపిస్తోంది, మళ్ళీ ఈ గుట్టు దాచడం ఎందుకు? తల ఊపుతూ నీడలను దాచాలని చూస్తున్నావు. నన్ను తాకడం లేదు కానీ, నీ శరీరానికి పట్టిన చెమటలు నీ రహస్యాలన్నీ బయటపెడుతున్నాయి. నాతో ఈ అబద్ధపు మాటలు ఎందుకు స్వామీ?

విశేషాలు:

నాయకుడి శరీరంలోని శారీరక మార్పులను (చెమటలు, తిలకం చెదిరిపోవడం) బట్టి ఆయన వేరొక చోట గడిపారని నాయిక నిలదీస్తోంది. ఇది 'ఖండిత' నాయిక లక్షణాలను పోలి ఉంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు తన భక్తుల కోసం ఎన్నో రూపాలలో, ఎందరికో దర్శనమిస్తాడు. "నీవు అందరి వాడవు కదా" అని భక్తుడు తన ప్రత్యేకతను చాటుకోవడానికి చేసే వాదన ఇది.

---

రెండవ చరణం

మానితి నిచ్చ నగవు - మాటికినేలే తగవు

పూనితి చెక్కిట కేలు - వొద్దే వేషాలు

పూనితి తలచ గరంగు - పొద్దు పొదలే మరుగు

ఆనితి కన్నుల నీరు - అప్పటికి నేలె మీరు॥

తాత్పర్యము:

ఎప్పుడూ చిరునవ్వుతో ఉండే నీవు ఇప్పుడు నవ్వడం మానేశావు, మాటిమాటికీ ఈ కలహం ఎందుకు? బుగ్గపై చేయి వేసుకుని ఏదో ఆలోచిస్తున్నట్లు నటిస్తున్నావు, ఇక ఈ వేషాలు చాలు. పాత విషయాలు తలచుకుని కళ్లు చెమ్మగిల్లుతున్నాయి, ఈ విచారం ఎందుకు?

విశేషాలు:

నాయకుడు తప్పు చేసి దొరికిపోయినప్పుడు ప్రదర్శించే అపరాధ భావాన్ని నాయిక ఎద్దేవా చేస్తోంది. ఆమె కోపంలో కూడా స్వామిపై అనురాగం వ్యక్తమవుతోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుడి ఆవేదనను చూసి భగవంతుడు కరిగిపోతాడు. ఇక్కడ స్వామి కన్నీరు కార్చడం అనేది భక్తుని పట్ల ఆయనకు ఉన్న కరుణకు ప్రతీక.

---

మూడవ చరణం

చక్క ముడువవు కొప్పు - సారెకు నేటికి కప్పు

యిక్కువదే చెమరీని - (యెసరేగే తమినిహో)

చక్కని వేంకటపతి - చలి వాసే నిన్ను రతి

యెక్కే నీ మోమున నిగ్గు - యిక నేలే సిగ్గు॥

తాత్పర్యము:

నీ జుట్టు ముడి విడిపోయి ఉన్నా సరిచేసుకోవడం లేదు. నీ శరీరంలోని వేడి, చెమటలు నీ మనసులోని తడబాటును తెలుపుతున్నాయి. ఓ చక్కని వేంకటపతి! నీ జంకు వీడిపోయింది, నీ ముఖంలో ఒక వింతైన కాంతి కనిపిస్తోంది. ఇంక ఈ సిగ్గు పడటం దేనికి? (నన్ను చేరుకో అని భావం).

విశేషాలు:

కీర్తన ముగింపులో ప్రణయ కలహం ముగిసి, నాయకా నాయికల సమాగమం (కలయిక) సూచించబడింది. స్వామి సౌందర్యాన్ని చూసి నాయిక మురిసిపోతోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ, పరమాత్మల ఐక్యాన్ని అన్నమయ్య 'రతి'గా వర్ణించారు. ఎన్ని తగాదాలు, అలుకలు ఉన్నా చివరకు భక్తుడు భగవంతుని దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని దర్శించి, ఆనందంలో ఓలలాడతాడు.

 

153

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -153

నాకింత గుట్టు మీఁది

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 02-02 -2026

తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార కీర్తనలో అలమేలుమంగమ్మ శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై ప్రదర్శించే ప్రణయ కోపాన్ని (అలుకను) అత్యంత మనోహరంగా వర్ణించారు. తనను కాదని వేరొకచోట కాలం గడిపి వచ్చిన స్వామిని నిలదీస్తూ, ఆయన చేసే బుజ్జగింపులను సున్నితంగా తిరస్కరించే నాయిక భావం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

---

పల్లవి

నాకింత గుట్టు మీఁది - నడక చాలు

కాకరి బాగుల నీకే కాక - మాకేలరా?

తాత్పర్యము:

శ్రీనివాసా! నాపై నీవు ప్రదర్శించే ఈ పైపై వినయాలు, మర్యాదలు నాకు అవసరం లేదు. మోసకారివైన నీవు చేసే ఈ వంకర వేషాలు నీకే సరిపోతాయి కానీ, నాలాంటి వారికి ఇవి ఎందుకు?

విశేషాలు:

నాయిక ఇక్కడ 'కాకరి' (మాయగాడు) అనే పదంతో స్వామిని సంబోధించి, తన అసహనాన్ని వ్యక్తం చేస్తోంది. లోకంలో ప్రియుడు తప్పు చేసి వచ్చినప్పుడు చూపే అతి వినయాన్ని నాయికలు సహించరని అన్నమయ్య ఇక్కడ చక్కగా చిత్రించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుడు భగవంతునితో అంతరంగిక సంబంధాన్ని కోరుకుంటాడు. బాహ్యమైన ఆడంబరాలు, పైపై ప్రార్థనల కంటే మనసులో ఉండే నిజాయితీ గల ప్రేమే దైవానికి ప్రీతిపాత్రమని ఇక్కడ సూచించబడింది.

---

మొదటి చరణం

చనవుమాలిన యీవి - చప్పరించిన మోవి

యినుమడై నాకిచ్చిన - నేమిటికిరా

అనుమానపు వలపు - అటమటపు సొలపు

యెనయని నీ బుజ్జగింపు - యేటికిరా?

తాత్పర్యము:

ఆప్యాయత లేని ఈ దానాలు, ఎవరో చప్పరించిన మోవి (అధరామృతం) నాకు రెట్టింపు చేసి ఇచ్చినా ప్రయోజనం ఏముంది? అనుమానాలతో కూడిన నీ ప్రేమ, కపటపు ఒయ్యారాలు, మనసు కలవని నీ బుజ్జగింపులు నాకు అసలు వద్దు.

విశేషాలు:

పరస్త్రీ సాంగత్యం వల్ల కలిగిన చిహ్నాలను (చప్పరించిన మోవి) చూపిస్తూ నాయిక చేసే నింద ఇది. 'అటమటపు సొలపు' అంటే మోసపూరితమైన శృంగార చేష్టలని అర్థం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవుడు పరమాత్మను పొందే క్రమంలో ఇతర ప్రాపంచిక విషయాల పట్ల మక్కువ చూపి, మళ్ళీ దేవుని దగ్గరకు రావడం కపట భక్తి అవుతుంది. అటువంటి చంచలమైన భక్తిని దైవం అంగీకరించడనే పరమార్థం ఇందులో ఉంది.

---

రెండవ చరణం

కాంతాళపు పొందూ - కడివోయిన విందూ

యెంత నీవు జేసినా - యేటికిరా?

వింత వింత మాటలూ - వేసదారి తేటలూ

యెంతేసి నీవాడినా - యేటికి రా?

తాత్పర్యము:

ఈర్ష్యతో కూడిన నీ కలయిక, చవిటిపోయిన (రుచిలేని) విందు వంటిది. నీవు ఎంత ప్రయత్నించినా అది వృథా. నీవు ఆడే వింత వింత మాటలు, వేషధారిలా నీవు చూపే స్పష్టత ఇక నా దగ్గర సాగవు.

విశేషాలు:

'కాంతాళము' అంటే ఓర్వలేనితనం. ప్రియుడు వేరొకరి ప్రభావంతో ఉన్నప్పుడు చూపే ప్రేమలో స్వచ్ఛత ఉండదని నాయిక ఆవేదన.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

సాధకుడు తన సాధనలో ఏకాగ్రత లేకుండా, లోకంలోని వింతలపై ఆశలు పెంచుకుంటూ చేసే పూజలు 'వేషధారి' భక్తి వంటివే. నిష్కల్మషమైన ఆత్మసమర్పణే ముక్తికి మార్గం.

---

మూడవ చరణం

పలుమారు నీ యెగ్గులూ - పనిమాలిన సిగ్గులూ

యెలమి జేసిన మీదట - యేటికిరా?

అలమేలుమంగ శ్రీవేంక - టాధీశ గూడితి, న

న్నలయించీ బిలచీ బా - యగనేటికిరా?

తాత్పర్యము:

పదే పదే తప్పులు (ఎగ్గులు) చేసి, ఇప్పుడు పనికిరాని సిగ్గును ప్రదర్శించడం వల్ల ఏం లాభం? ఓ వేంకటాధీశా! నన్ను అలమేలుమంగను కూడితివి. నన్ను ఇంతలా అలయించి, పిలిచి, మళ్ళీ దూరం చేయడం నీకు తగునా?

విశేషాలు:

చివరికి స్వామి తనను చేరుకున్నాడనే సంతృప్తి ఉన్నా, తనను వేచి చూసేలా చేసినందుకు నాయిక తన పరివేదనను తెలియజేస్తోంది. ఇది ప్రణయ కలహంలోని పతాక స్థాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ అనేక కష్టాలు పడి, అలసిపోయి చివరకు పరమాత్మను చేరుకుంటుంది. దైవం జీవుడిని పరీక్షించి, అలయించి చివరకు తనలో ఐక్యం చేసుకుంటాడనే సత్యాన్ని అన్నమయ్య ఈ చరణంలో పలికించారు.

154

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -154

నాకు నాకె వలపు దెల్ప

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 02-02 -2026

అన్నమాచార్యుల వారు శ్రీవేంకటేశ్వరుని కస్తూరి రంగనిగా, కావేటి రంగనిగా (శ్రీరంగనాథునిగా) భావిస్తూ రచించిన అద్భుతమైన శృంగార కీర్తన ఇది. తనపై అనురాగాన్ని కురిపించమని కోరుతూనే, స్వామి ఇతర గోపికలతో లేదా సతులతో సరసాలాడుతుంటే కలిగే చిన్నపాటి అసూయను, ముగ్ధత్వాన్ని ఈ కీర్తనలో అన్నమయ్య ఎంతో మనోహరంగా చిత్రించారు.

---

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు పరమాత్మపై కలిగిన అనన్యమైన వలపును (ప్రేమను) వ్యక్తపరుస్తున్నారు. స్వామి అందరికీ ఆత్మీయుడే అయినా, తనను ప్రత్యేకంగా ఆదరించమని కోరుతూ చేసే 'ప్రణయ కలహం' ఈ కీర్తనలోని ప్రధాన ఇతివృత్తం.

---

పల్లవి

నాకు నాకె వలపు దెల్ప - నయముగా దీవేళ

నీకు మేలుదానరా కస్తూరి రంగ! - నీకు మేలుదానరా

నీకు మేలుదానరా కావేటి రంగ! - నీకు మేలుదానరా

తాత్పర్యము:

ఓ కస్తూరి రంగ! ఓ కావేటి రంగ!

"ఈ సమయంలో నా మనసులోని వలపును (ప్రేమను) కేవలం నాలో నేనే దాచుకోవడం లేదా నాలో నేనే చెప్పుకోవడం నయము కాదు (సమంజసం కాదు / మంచిది కాదు)."

విశేషాలు:

ఇక్కడ స్వామిని 'కస్తూరి రంగ', 'కావేటి రంగ' అని పిలవడం ద్వారా విష్ణుమూర్తి యొక్క దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని అన్నమయ్య స్మరించారు. "నీకు మేలుదానరా" అనడంలో నిస్వార్థమైన ప్రేమ కనిపిస్తుంది.

"నాకు నాకె వలపు దెల్ప - నయముగాదు ఈ వేళ" అనే వాక్యానికి విడదీసి అర్థం చెప్పుకుంటే ఎంతో లోతైన భావం కనిపిస్తుంది.

దీని అర్థం ఇక్కడ రెండు రకాలుగా వస్తుంది:

1. ప్రత్యక్ష అర్థం (విరహ భావన):

"ఈ సమయంలో నా మనసులోని వలపును (ప్రేమను) కేవలం నాలో నేనే దాచుకోవడం లేదా నాలో నేనే చెప్పుకోవడం నయము కాదు (సమంజసం కాదు / మంచిది కాదు)."

అంటే, "ఓ కృష్ణా! నా వలపును నీకు చెప్పకుండా నాలోనే ఉంచుకోవడం ఇక నా వల్ల కావడం లేదు. ఇది సరైన సమయం కాదు, కాబట్టి నేను నీకు నా మనసులోని మాటను బయటపెట్టాలి" అని నాయకి (అన్నమయ్య) భావిస్తున్నారు.

2. నర్మగర్భ అర్థం (చిన్నపాటి అలుక):

"నీవు ఇతరులతో ముచ్చటలాడుతున్న ఈ వేళలో, నేను వచ్చి నా ప్రేమను నీకు వెల్లడించడం నయముగా లేదు (బాగుండదు/మర్యాద కాదు)."

ఇక్కడ నాయకి కొంచెం గర్వంగా లేదా అలుకతో (ప్రణయ కోపం) అంటోంది: "నీవు వేరే వారితో సరసాలాడుతున్నావు కదా, ఇక నేను వచ్చి నా వలపు గురించి మాట్లాడటం ఎందుకు? అది అంత బాగుండదు (నయము కాదు)" అని వ్యంగ్యంగా అంటోంది.

---

సారాంశం: "నా మనసులోని ప్రేమను నాలోనే దాచుకోవడం ఈ సమయానికి తగదు, నీకు చెప్పి తీరాలి" అని లేదా "నీవు ఇతరులతో ఉన్నప్పుడు నేను నా వలపును తెలపడం బాగుండదు" అని అన్నమయ్య ఈ పల్లవిలో ఎంతో మధురంగా పలికారు.

 

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ పరమాత్మతో కలిసే క్రమంలో మొట్టమొదట తన సంపూర్ణ శరణాగతిని, అనురాగాన్ని నివేదించుకుంటుంది. లోకమంతా భగవంతునిదే అయినా, భక్తుడు "నీవు నావాడవు, నేను నీదానను" అనే అనన్య భావాన్ని ఇక్కడ వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.

 

---

చరణం 1

సారె సారెకును నీతో - సన్నసేయగా లేను

వోర జేసుకొని నీ వా - వారిజాక్షి జూచేవు

తాత్పర్యము:

మహాత్మా! నేను పదే పదే నీకు కనుసైగలతో (సన్నలతో) నా ఇష్టాన్ని చెప్పలేను. కానీ నీవు మాత్రం నన్ను వదిలి, ఆ పద్మాక్షి (మరొక సుందరి) వైపు ఓరకంట చూస్తూ ఆమెతో సంజ్ఞలు చేస్తున్నావు.

విశేషాలు:

నాయకి తన ఆవేదనను వ్యక్తపరుస్తోంది. స్వామి తనను పట్టించుకోకుండా ఇతరుల వైపు చూడటం ఆమెకు కినుక (కోపం) కలిగిస్తోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుడు భగవంతుని అనుగ్రహం కోసం వేచి ఉన్నప్పుడు, భగవంతుడు ఇతరులను అనుగ్రహిస్తున్నట్లు కనిపిస్తే కలిగే 'భక్తి అసూయ' ఇది. భగవంతుని దృష్టి కేవలం తనపైనే ఉండాలని కోరుకునే ఆరాటం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

---

చరణం 2

మాటి మాటికి నీతో - మాటలాడంగ లేను

బాటు చేసుకొని నీ వా - బోటితో ముచ్చటాడేవు

తాత్పర్యము:

ప్రభు! మాటిమాటికి నీతో మాటలు కలపడం నా వల్ల కాదు. కానీ నీవు మాత్రం సమయం చూసుకుని ఆ భామతో ఎంతో ఇష్టంగా ముచ్చట్లు ఆడుతున్నావు.

విశేషాలు:

"మాటలాడంగ లేను" అనడంలో నాయకి యొక్క గంభీరత, లజ్జ కనిపిస్తాయి. స్వామి ఇతరులతో సంభాషించడం ఆమెను మానసికంగా ఇబ్బంది పెడుతోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

దైవసాక్షాత్కారం కోసం తపించే సాధకుడు, భగవంతుడు తనతో మాట్లాడటం లేదని, తన ప్రార్థన ఆలకించడం లేదని పడే వేదన ఇది. మాటల కంటే మౌనమైన అనుసంధానం మిన్న అని ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది.

---

చరణం 3

పొంకమైన విరిశయ్య - పొందు వేడంగ లేను

వేంకటరాయ గొంకక నీ - విందరిని కౌగిలించేవు

తాత్పర్యము:

ఓ వేంకటరాయా! మెత్తని పూలపాన్పుపై నీ పొందు కోరడానికి నేను సంకోచిస్తున్నాను. కానీ నీవు మాత్రం ఏమాత్రం వెనుకాడకుండా (గొంకక) ఇంతమందిని ఆదరిస్తూ, కౌగిలించుకుంటున్నావు.

విశేషాలు:

చివరి చరణంలో స్వామిని 'వేంకటరాయ' అని పిలవడం ద్వారా రంగనాథుడు, వేంకటేశ్వరుడు ఒక్కటే అని అన్నమయ్య చాటారు. "ఇందరిని కౌగిలించేవు" అనడం ద్వారా స్వామి సర్వాంతర్యామి అని, అందరినీ సమానంగా ప్రేమిస్తాడని సూచించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు విశ్వవ్యాప్తుడు. ఆయన అనుగ్రహం అందరిపై ఉంటుంది. జీవాత్మ పరమాత్మతో ఐక్యం కావాలని కోరుకున్నా, భౌతికమైన అహంకారం అడ్డు వస్తుంది. ఆ అడ్డంకులను తొలగించుకుని స్వామి కౌగిలిలో (మోక్షంలో) చేరాలనేదే ఈ చరణం యొక్క పరమార్థం.

155

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -155
నానావుపాయముల నన్నుఁ గాచేది పాడి
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 04-02 -2026
 
తాళ్లపాక పెద తిరుమలాచార్యుల వారు రచించిన ఈ కీర్తన శరణాగతి తత్త్వాన్ని చాటిచెబుతుంది. భగవంతుడు ఆశ్రితుల దోషాలను లెక్కించకుండా, వారిని ఏ విధంగా ఆదరించాలో ఒక విన్నపంగా ఈ సంకీర్తనలో వివరించబడింది.

---

పల్లవి
నానావుపాయముల నన్నుఁ గాచేది పాడి
దీన రక్షకుఁడ నాకు దిక్కయి నిలువవే
తాత్పర్యము
ఓ దీనజన రక్షకా! నన్ను రక్షించడానికి నీవు ఎన్ని రకాల ఉపాయాలనైనా అవలంబించడం నీకు ధర్మం. నాకెవరూ లేరు, నీవే నాకు దిక్కుగా నిలిచి నన్ను కాపాడు.
విశేషాలు
భక్తుడు తన నిస్సహాయతను ఒప్పుకుంటూ, భగవంతుని 'దీన రక్షకుడు' అని సంబోధించడం ఇక్కడ విశేషం. దేవుడు తన భక్తుడిని కాపాడటం అనేది ఒక బాధ్యతగా (పాడి) కవి అభివర్ణించారు.

---

మొదటి చరణం
శరణు చొచ్చినవాఁడు సర్వాపరాధి యైనాను
పరగఁ దప్పులు మఱి పట్టఁ దగదు
సరవిఁ బాఁతవాఁడెంత సలిగలఁ బొరలినా
అరసి యందుకుఁగా నలుగఁగఁ దగదు
తాత్పర్యము
నీ పాదాలను ఆశ్రయించిన వాడు ఎన్ని తప్పులు చేసినా (సర్వాపరాధి అయినా), వాని తప్పులను నీవు ఎంచకూడదు. పాత పరిచయమున్నవాడు (పాత భక్తుడు) ఎన్ని అల్లరి పనులు చేసినా, అతని మీద కోపగించుకోవడం నీకు తగదు.
విశేషాలు
రామాయణంలోని "సకృదేవ ప్రపన్నాయ" అనే శ్లోక భావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఒక్కసారి శరణు అంటే చాలు, అన్ని దోషాలను క్షమించి కాపాడటం దైవ లక్షణం. పాత సేవకుల పట్ల యజమాని చూపవలసిన సహనాన్ని ఇక్కడ భగవంతునికి అన్వయించారు.

---

రెండవ చరణం
పంచ చేరి వున్నవాఁడు పనికిరాకుండినాను
వంచనతో వాని విడువఁగఁ దగదు
కొంచెపడి మొక్కేవాఁడు గుణహీనుఁడైనాను
అంచెల మొగమాడక అదలించఁ దగదు
తాత్పర్యము
నీ ఇంటి అరుగు మీద (పంచన) చేరి ఉన్నవాడు పనికిమాలిన వాడైనా, వానిని మోసగించి బయటకు పంపకూడదు. దీనత్వంతో నీకు మొక్కుతున్న వాడు గుణహీనుడైనా సరే, మొహం చాటేయకుండా లేదా అతన్ని గదమాయించకుండా ఆదరించాలి.
విశేషాలు
ఆశ్రిత పక్షపాతం అనేది భగవంతుని సహజ గుణం. ఇక్కడ 'పంచన చేరి ఉండటం' అంటే భగవంతుని సన్నిధిని ఆశ్రయించి ఉండటం అని అర్థం. భక్తుని యోగ్యత కంటే అతని ఆర్తి ముఖ్యం అని కవి చెప్తున్నారు.

---

మూడవ చరణం
మన్నన బంటైనవాఁడు మందెమేళాన నుండినా
పన్ని మనసున యెగ్గుపట్టఁ దగదు
యిన్ని విధములవాఁడ నిటు నే శ్రీవేంకటేశ
నన్నుఁ గాచుట గాని మిన్నక దూరఁ దగదు
తాత్పర్యము
నీ ఆదరణ పొందిన బంటు (సేవకుడు) అప్పుడప్పుడు పరిహాసంగా లేదా అల్లరిగా ఉన్నా, మనసులో పెట్టుకుని వాని తప్పులను లెక్కించకూడదు. ఓ శ్రీవేంకటేశ్వరా! నేను కూడా అటువంటి వాడినే. నన్ను రక్షించాలి గానీ, అనవసరంగా దూషించడం నీకు తగదు.
విశేషాలు
భగవంతునితో భక్తుడికి ఉన్న చనువు ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. స్వామిని 'దూరదగదు' (నిందించకూడదు) అని శాసించే అధికారం ఒక్క భక్తుడికే ఉంటుంది. తనను తాను ఒక సేవకుడిగా భావిస్తూనే, రక్షణ పొందడం తన హక్కుగా చినతిరుమలాచార్యులు ఇక్కడ ప్రకటించారు.

156

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -156
నాయంతనే వుద్దండంబున
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 05-02 -2026
అవతారిక
భగవంతుడు తన మహిమను దాచుకోవాలని చూసినా, ఆయన చిహ్నాలు మరియు భక్తుల పట్ల ఆయన చూపే కరుణ ఎలా బయటపెట్టేస్తాయో ఈ కీర్తనలో వివరించబడింది. స్వామివారి వైభవాన్ని గమనించిన భక్తుడు, ఆయనను శరణు వేడుకుంటూ చేసిన విన్నపం ఇది.

---

పల్లవి:
నాయంతనే వుద్దండంబున నీ నగరు చొచ్చి సోధించఁగ లేదు
పాయక నను మన్నించి యేలుకో నీ ప్రకాశ మౌట మేలు
తాత్పర్యము:
ఓ శ్రీనివాసా! నా అంతట నేను మొండితనంతో నీ కోవెలలోకి చొరబడి నిన్ను వెతకలేదు. నీ అంతట నీవే ప్రకాశిస్తూ నాకు కనిపించావు. కాబట్టి, నన్ను క్షమించి, నీ వాడిగా స్వీకరించి పరిపాలించు.
విశేషాలు:
భగవంతుడు లభించడం అనేది భక్తుడి ప్రయత్నం కంటే, దేవుని అనుగ్రహం వల్లే సాధ్యమని ఇక్కడ పెద తిరుమలాచార్యులు స్పష్టం చేశారు.

---

చరణం 1:
ధరలో నీ రూపము నీవే దాఁచుకొని యుండఁగను
గరుడధ్వజమే నీ గుఱుతు కనుపించెను నాకు
బిరుదులు వొగడే శృతులచేతనే పరరేఁగితి నేను
పరగిన నీ ప్రతాపతేజమె బయలుసేసె నిన్ను
తాత్పర్యము:
ఈ లోకంలో నీ రూపాన్ని నీవు రహస్యంగా దాచుకున్నావు. కానీ, నీ ఆలయం ముందున్న గరుడ ధ్వజమే నీ ఉనికిని నాకు చాటిచెప్పింది. వేదాలు నిన్ను రకరకాల బిరుదులతో స్తుతిస్తుంటే, ఆ ధ్వనికి నేను పరవశించి నీ వద్దకు వచ్చాను. నీ ప్రతాపమే నిన్ను లోకానికి వెల్లడి చేసింది.
విశేషాలు:
దేవుడు అదృశ్యంగా ఉన్నా, ఆలయ ధ్వజస్తంభం మరియు వేద ఘోష ఆయన ఉనికికి సాక్ష్యాలుగా నిలుస్తాయని కవి చమత్కరించారు.

---

చరణం 2:
యెవ్వరికి నసాధ్యుఁడవై నీవు యేకతమున నుండఁగాను
రవ్వసేసి నిను నాకుఁ దెలిపెను రచనల నీ మహిమ
చువ్వన నీ విచ్చు వరదహస్తమె చొప్పుచూపఁగాఁ గంటిని
నివ్వటిల్లు నీ కరుణ యిందరికి నిన్నిటువలెనే ముంగిటఁ బెట్టె
తాత్పర్యము:
ఎవరికీ చిక్కకుండా నీవు ఏకాంతంగా ఉన్నప్పటికీ, నీ మహిమలే నిన్ను అందరికీ తెలిసేలా చాటుతున్నాయి. నీవు ఇచ్చే వరద హస్తమే (అభయ హస్తం) నాకు దారి చూపింది. నీ అపారమైన కరుణ నిన్ను అందరి ముంగిట నిలబెట్టింది.
విశేషాలు:
వరద హస్తం అనేది భక్తులకు భరోసా ఇచ్చే గుర్తు. భగవంతుని కరుణాగుణమే ఆయనను సామాన్య భక్తులకు కూడా సులభంగా చేరువ చేస్తోందని ఇక్కడ భావం.

---

చరణం 3:
శ్రీవేంకటగిరిపై రహస్యమునఁ జెలఁగుచు నుండఁగాను
భావింప నలమేల్మంగ సంపదలె పట్టిచ్చెను నీ ప్రభావము
దైవికమునఁ బ్రకటించిన తొంటి వుదారగుణము విని శరణు చొచ్చితిమి
యీవల నావల మీ చిహ్నములే యింత సేసె మిమ్ము
తాత్పర్యము:
శ్రీవేంకటాద్రిపై నీవు రహస్యంగా ఉన్నావు అనుకున్నాను. కానీ, నిన్ను వెన్నంటి ఉండే అలమేలుమంగమ్మ వైభవమే నీ ప్రభావాన్ని బయటపెట్టేసింది. నీకున్న పాత ఉదార స్వభావాన్ని వినే మేము నిన్ను శరణు వేడుతున్నాము. ఇక్కడ, అక్కడ అని తేడా లేకుండా నీ గుర్తులన్నీ నిన్ను మాకు సాక్షాత్కరింపజేస్తున్నాయి.
విశేషాలు:
పురుషోత్తముడైన విష్ణువును లక్ష్మీదేవి (సంపద) ద్వారా గుర్తించవచ్చని, ఆయన ఉదారతను నమ్మి శరణాగతి పొందడమే ఉత్తమమని కీర్తన ముగించబడింది

నారాయణతే నమో నమో

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -157
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 06-02 -2026
అవతారిక
శ్రీ తాళ్లపాక అన్నమాచార్యులు విరచించిన అత్యంత ప్రసిద్ధమైన కీర్తనలలో 'నారాయణతే నమో నమో' ఒకటి. ఈ కీర్తనలో అన్నమయ్య పరమాత్మయైన శ్రీమన్నారాయణుని నామ వైభవాన్ని, ఆయన దివ్య లీలా విశేషాలను అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో కొనియాడారు.
భక్తుల అహంకారాన్ని తొలగించి, శరణాగతిని ప్రసాదించే 'నమో' అనే మంత్రాక్షరాల విశిష్టతను తెలుపుతూ అన్నమయ్య ఈ కీర్తనను రచించారు. శ్రీ వేంకటేశ్వరుని దశావతార స్వరూపంగా, నాదప్రియుడిగా కీర్తిస్తూ, ఆ స్వామిని దర్శిస్తే కలిగే ఆనందాన్ని ఈ కీర్తనలో మనకు అందిస్తున్నారు.

---

పల్లవి
నారాయణతే నమో నమో
నారదసన్నుత నమో నమో
తాత్పర్యము
నారాయణా! నీకు నమస్కారం. నారద మహర్షి చేత సదా కొనియాడబడేవాడా! నీకు మళ్ళీ మళ్ళీ నమస్కారాలు.
విశేషాలు

• నారాయణ శబ్దం: 'నార' అంటే నీరు లేదా జ్ఞానం అని అర్థం. నీటిపై శయనించేవాడు, జ్ఞాన స్వరూపుడైన వాడు, నర సముదాయానికి నివాసమైన వాడు అని ఈ పదానికి ఎన్నో పవిత్రమైన అర్థాలు ఉన్నాయి.

• నమో వైశిష్ట్యం: 'నమః' అంటే 'నాది కాదు' (న+మః) అని అర్థం. "నేను చేస్తున్నాను" అనే అహంకారాన్ని విడిచిపెట్టి, భగవంతుని చేతిలో ఒక పరికరాన్ని అని భావించడమే నిజమైన నమస్కారం. హనుమంతుడు 'నమో' అని స్మరించబట్టే సీతమ్మ దర్శనం లభించింది.

• నారద సన్నుత: నరుల పాపాలను ఖండించి, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించేవాడు నారదుడు. అటువంటి గొప్ప భక్తుడు పొగిడే దైవం నారాయణుడు.

---

మొదటి చరణం
మురహర భవహర ముకుంద మాధవ
గరుడగమన పంకజనాభ
పరమపురుష భవబంధ విమోచన
నరమృగశరీర నమో నమో
తాత్పర్యము
మురుడనే రాక్షసుని సంహరించినవాడా! సంసార దుఃఖాలను తొలగించేవాడా! ముక్తిని ప్రసాదించే ముకుందుడా! లక్ష్మీపతివైన మాధవా! గరుత్మంతుని వాహనముగా కలవాడా! నాభిలో పద్మము ఉన్నవాడా! పురుషోత్తముడా! భవ బంధాల నుండి విడుదల కలిగించేవాడా! నరసింహ స్వామి రూపం ధరించినవాడా! నీకు నమస్కారం.
విశేషాలు

• పరమపురుష: శరీరము అనే పురంలో నివసించే ఆత్మను పురుషుడు అంటారు. అందరిలోనూ ఉండే ఆ పరమాత్మే పరమపురుషుడు.

• నరమృగశరీర: ఇక్కడ అన్నమయ్య దశావతారాలలో ఒకటైన నరసింహావతారాన్ని ప్రస్తావించారు.

---

రెండవ చరణం
జలధిశయన రవిచంద్ర విలోచన
జలరుహభవ నుత చరణయుగ
బలిబంధన గోపవధూవల్లభ
నలినోదర తే నమో నమో
తాత్పర్యము
పాలసముద్రంపై శయనించినవాడా! సూర్యచంద్రులనే కళ్ళు కలవాడా! బ్రహ్మ దేవునిచే పూజించబడే పాదములు కలవాడా! బలి చక్రవర్తి గర్వాన్ని అణచి బంధించినవాడా! గోపికా స్త్రీల ప్రియుడైన కృష్ణా! పద్మము వంటి ఉదరము కలవాడా! నీకు నమస్కారం.
విశేషాలు

• జలధిశయన: ఇది క్షీరసాగర మథన గాథను, విష్ణుమూర్తి యోగనిద్రను గుర్తు చేస్తుంది.

• అవతారాల కలయిక: ఇందులో వామనావతారాన్ని (బలిబంధన), కృష్ణావతారాన్ని (గోపవధూవల్లభ) అన్నమయ్య ఒకే చోట స్మరించారు.

---

మూడవ చరణం
ఆదిదేవ సకలాగమ పూజిత
యాదవకుల మోహనరూప
వేదోద్ధర శ్రీవేంకటనాయక
నాదప్రియ తే నమో నమో
తాత్పర్యము
సకల లోకాలకు మూలమైన ఆది దైవమా! వేదాలన్నింటి చేత పూజలందుకునేవాడా! యాదవ వంశానికే అందాన్ని తెచ్చిన మోహన రూపుడా! వేదాలను రక్షించినవాడా! శ్రీవేంకటేశ్వరా! సంగీత నాదముపై ప్రీతి కలవాడా! నీకు నమస్కారం.
విశేషాలు

• మోహనరూప: స్వామి సౌందర్యం ఎంతటిదంటే, మగవారు కూడా ఆయనను చూసి మోహపడతారని (పుంసాం మోహన రూపాయ) వాల్మీకి రామాయణంలో చెప్పబడింది. శ్రీవేంకటేశ్వరుని దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని చూస్తే మనం మనల్నే మర్చిపోతాము.

• నాదప్రియ: కీర్తన ప్రారంభంలో నారదుడిని (నాదోపాసకుడు) తలచుకున్న అన్నమయ్య, చివరలో స్వామిని 'నాదప్రియ' అని ముగించారు. దీని అర్థం - అన్నమయ్య పాడే ఈ నాదమయమైన కీర్తనల ద్వారా స్వామి అనుగ్రహం తప్పక లభిస్తుందని భరోసా ఇవ్వడం.

---

శ్రీ వేంకటేశ్వర భక్తిని, జ్ఞానాన్ని కలిగించే ఈ కీర్తనను చదవడం వల్ల గానీ, వినడం వల్ల గానీ సకల శుభాలు కలుగుతాయని అన్నమయ్య ఆశీర్వదించారు.

 158

నిండ నేగురు - నెలఁతలుండంగ

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -158
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 07-02 -2026
అవతారిక
శ్రీవేంకటేశ్వరుని చుట్టూ ఐదుగురు ప్రధాన దేవేరులు ఉన్నప్పటికీ, స్వామి వారిని విడిచి తన వద్దకు వచ్చి ప్రత్యేక అనురాగం చూపడంపై నాయిక కలిగే విస్మయాన్ని అన్నమయ్య ఈ కీర్తనలో వర్ణించారు. భగవంతుడు అపారమైన భక్తకోటిని కాదని, ఒక్కో భక్తునిపై చూపే అపరిమితమైన వాత్సల్యాన్ని ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.

---

పల్లవి
నిండ నేగురు - నెలఁతలుండంగ - నేనెంత యింపైతినే
కొండవంటి దొర - కొలువు మొక్కుమొక్కి - కొలఁదిగానే నడిపెనే
తాత్పర్యము:
నిండుగా ఐదుగురు (ప్రధాన నాయికలు) దేవేరులు చుట్టూ కొలువై ఉండగా, ఆ శ్రీనివాసునికి నేను మాత్రం ఎంతగా నచ్చానో కదా! కొండంతటి ఆ మహానుభావుడు నా దగ్గరకు వచ్చి, ఎంతో వినయంతో నమస్కరించి, నా ఇష్టాయిష్టాలను గమనిస్తూ చాలా పద్ధతిగా ప్రవర్తిస్తున్నాడే!
విశేషాలు:
ఇక్కడ 'ఏగురు' అంటే ఐదుగురు అని అర్థం. స్వామికి గల ముగ్గురు లేదా ఐదుగురు ప్రధాన దేవేరుల (శ్రీదేవి, భూదేవి, నీళాదేవి మొదలైనవారు) ప్రస్తావన ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఇంతమంది ఉన్నా తనపైనే స్వామి దృష్టి ఉండటం నాయిక అదృష్టం.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భగవంతుడికి ప్రకృతి, మాయ వంటి ఎన్నో శక్తులు ఉన్నా, ఆయన తన భక్తుని సన్నిధిలో పారవశ్యం పొందుతాడు. తన సర్వవ్యాప్తత్వాన్ని పక్కన పెట్టి భక్తుడికి లొంగిపోవడం ఆయన సౌలభ్య గుణానికి నిదర్శనం.

---

మొదటి చరణం
ఏటికింత యెంచె నేనేమి (సేయగల) నేమి - బ్రాతే తనకును
మాట పంతంబులు మల్లడి పొందులు - మాయకాడు గదవె తాను
పాటిలేదే తనకు - పాదమేలంటీనె - (పాదతాకు కాంతనే)
ఆటదాననింతె- అమ్మకనేజెల్ల - అందచందము లెరుగడాయె
తాత్పర్యము:
ఆయన నన్ను ఇంతగా ఎందుకు ప్రేమిస్తున్నాడో? నేనేం చేయగలను? అంతా ఆయన ప్రేమే! ఆయన మాటకారి, పంతాలు పట్టేవాడు, ప్రేమలో మాయలు చేసేవాడు. తన స్థాయికి నా స్థాయికి అసలు పోలికే లేదు, అయినప్పటికీ ఆయనెందుకు నా పాదాలను తాకుతున్నాడో? నేనొక సామాన్య స్త్రీని, నా అందచందాల గురించి ఆయనకు తెలియదా ఏమిటి?
విశేషాలు:
స్వామి తన నాయిక పాదాలను తాకడం అనేది ఆయన పరమ ప్రేమాతిశయానికి గుర్తు. నాయిక తనను తాను తక్కువ చేసుకుంటూనే, స్వామి గొప్పతనాన్ని కొనియాడుతోంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
జీవాత్మ తన అల్పత్వాన్ని గుర్తించినప్పుడు పరమాత్మ పాద సేవ చేయడానికి సిద్ధపడతాడు. భక్తుని అహంకారం తొలగినప్పుడు, దేవుడే భక్తుని వెన్నంటి ఉంటాడనే సత్యం ఇందులో ఉంది.

---

రెండవ చరణం
చలమేల చేసీనె - చక్కదనమేమో - (సటకాడు కదవే తాను)
అలపులసొలపుల - ఆసలవేసాల - అందగాడు కదవె తాను
తలపెంత మెత్తనో - తమ్ములము వేడీని - (తరితీపు సేయువాడె)
యిలువరుసలెంచ తా -నెంత నేనెంతనే-నేపాటి తెలియడటవే
తాత్పర్యము:
స్వామి నాపై ఎందుకు అలిగాడో? ఆయన అందం ముందు నా అందం ఎంత? ఆయన చమత్కారి. రకరకాల విన్యాసాలతో మురిపించే అందగాడు. ఆయన మనసు వెన్న కంటే మెత్తనైనది. నన్ను తాంబూలం అడుగుతూ ఎంతో ప్రేమను కురిపిస్తున్నాడు. వంశ గౌరవాలు, హెచ్చుతగ్గులు చూడకుండా ఆయనెక్కడ? నేనెక్కడ? అని ఆలోచించకుండా నాతో ఇంతటి సాన్నిహిత్యం నెరపుతున్నాడే!
విశేషాలు:
'తరితీపు' అంటే అమితమైన ఇష్టం. స్వామి తన సర్వజ్ఞత్వాన్ని పక్కన పెట్టి, సామాన్యునిలా తాంబూలం అడగడం ఆయన భక్త సులభత్వానికి నిదర్శనం.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భగవంతుడు కుల, మత, హోదాల అంతరాలను చూడడు. భక్తితో సమర్పించే దేనినైనా (తాంబూలం వంటి అల్పమైన వస్తువైనా) ఆయన పరమ ప్రీతితో స్వీకరిస్తాడు.

---

మూడవ చరణం
ఎంత బత్తిచేసె - నేయేరతుల మించె - నేనేమెరుంగుదునే
రంతుల పంతాల - రాపుల తీపుల - రట్టుకాడు తాను గదవే
కాంతామణిరొ! - నన్ను - (కల్యాణమై) శ్రీవేం-కట నాథుడే గూడెనే
దొంతరగా నన్ను - దొరయురము పైనుంచు - దొరతనంబెరుగడటవె
తాత్పర్యము:
ఓ చెలియా! శ్రీవేంకటేశ్వరుడు నాపై ఎంతటి భక్తిని చూపుతున్నాడో? ఆయన రతి క్రీడల్లో నన్ను ఎలా ముంచెత్తుతున్నాడో నేనేం చెప్పను? ఆయన అల్లరి చేసేవాడు, పంతాలు పోయేవాడు. చివరకు ఆ శ్రీవేంకటనాథుడు నన్ను పెళ్ళాడి, నన్ను తన విశాలమైన రొమ్ముపై (వక్షస్థలంపై) నిరంతరం ఉంచుకున్నాడు. తన గొప్పతనాన్ని మర్చిపోయి నన్ను అంత ఎత్తున ఉంచాడంటే ఆయన గొప్పతనం ఏపాటిదో చూడు!
విశేషాలు:
శ్రీమహాలక్ష్మి స్వామి వక్షస్థలంలో ఉండటం జగత్ ప్రసిద్ధం. ఇక్కడ నాయిక (అలమేలుమంగ) కూడా స్వామి గుండెల్లో స్థానం సంపాదించుకోవడం ద్వారా తన జన్మ ధన్యమైందని భావిస్తోంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
జీవాత్మ పరమాత్మలో సంపూర్ణంగా లీనం కావడమే ముక్తి. భక్తుడిని తన హృదయంలో దాచుకునే స్వామి, తన ఐశ్వర్యం కంటే భక్తుడిని ప్రేమించడమే మిన్నగా భావిస్తాడు

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -159
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 08-02 -2026

                  నిండిన వేడుకలెల్ల నీకె గాక
అన్నమాచార్యుల వారు శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై రచించిన ఈ శృంగార సంకీర్తనలో,  నాయికా నాయకుల  (శ్రీహరి మరియు అలమేలుమంగ) మధ్య కలిగే విరహవేదన, సరసాల వల్ల కలిగే ఆనందం మరియు ఆత్మీయతను అత్యంత మనోహరంగా వర్ణించారు. భగవంతునితో భక్తుని అనుబంధం కేవలం పూజలకే పరిమితం కాదని, అది సర్వస్వం అర్పించే మధురమైన ప్రేమ అని ఈ సంకీర్తన చాటిచెబుతోంది.

---

పల్లవి
నిండిన వేడుకలెల్ల నీకె గాక
అండనె తాపము చల్ల నమరెగా నాకు
తాత్పర్యము:
స్వామీ! నీవు పొందే సంతోషాలు, ఉత్సాహాలు అన్నీ నీవే (నీకే చెందుతాయి). కానీ, నీ దగ్గరకు చేరినప్పుడు నాలో కలిగే ఆ తాపం (విరహతాపం) చల్లబడి, నాకు ఒక ప్రశాంతత లేదా ఉపశమనం లభిస్తోంది.
విశేషాలు:
ఇక్కడ "వేడుక" అంటే క్రీడ లేదా సంతోషం. భగవంతుడు ఆనంద స్వరూపుడు కాబట్టి ఆయన ఎప్పుడూ సంతోషంగానే ఉంటాడు, కానీ విరహంతో ఉన్న భక్తురాలికి (మగువకు) ఆయన సామీప్యం మాత్రమే శాంతిని ఇస్తుందని భావం.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
జీవాత్మ పరమాత్మ కోసం తపిస్తుంది. ఆ తపన (తాపం) తీరాలంటే పరమాత్మ సాన్నిధ్యం తప్పనిసరి. భగవంతుని ఆనందం కోసం తనను తాను సమర్పించుకోవడమే భక్తిలోని పరమార్థం.

---

మొదటి చరణం
మగువకన్నుల మొక్కు మట్టెల పాదపుఁ దొక్కు
నిగుడు వాతెరనొక్కు నీకె కాక
అగడునెరుల చిక్కు అరచేతిపై చెక్కు
వగల గుక్కును మిక్కు వన్నెగా నాకు
తాత్పర్యము:
ఆ నాయిక కనుసైగలతో చేసే నమస్కారాలు, ఆమె మెట్టెలతో కూడిన పాదాల స్పర్శ, పెదవిపై కలిగే ముద్రలు అన్నీ నీకే దక్కుతాయి. అయితే, ఆమె చిక్కుపడిన కురులు, చెంపపై చేతులు పెట్టుకుని విచారించడం, ఆమె పడే వేదనలు మాత్రం నాకు (దగ్గరున్న చెలికత్తెకు లేదా సాక్షికి) అందంగా కనిపిస్తున్నాయి.
విశేషాలు:
నాయకుడికి లభించేది శారీరక సుఖమైతే, ఆమె పడే విరహ చేష్టలు చూసేవారికి ఒక వింత అనుభూతిని కలిగిస్తాయని అన్నమయ్య చమత్కరించారు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భక్తుడు భగవంతుని కోసం పడే ఆరాటం, కన్నీళ్లు, విరహం వంటివి బయటి ప్రపంచానికి వింతగా అనిపించవచ్చు, కానీ అవే భక్తునికి అలంకారాలు. భగవంతుడు భక్తుని వినయాన్ని (మొక్కు) స్వీకరిస్తాడు.

---

రెండవ చరణం
తొయ్యలిఁ గూడినరట్టు తుదచెమటలమెట్టు
నెయ్యపుమాటల గుట్టు నీకె కాక
పయ్యద జారినకట్టు భారంపు నొసలిపట్టు
కయ్యపుటలుక తిట్టు గలిగెఁగా నాకు
తాత్పర్యము:
ఆ చిన్నదానితో నీవు కలిసినప్పుడు కలిగే లోకవార్త (రట్టు), ఆయాసం వల్ల కలిగే చెమటలు, మీ ఇద్దరి మధ్య ఉండే రహస్య సంభాషణలు నీకే సొంతం. కానీ, జారిన పమిటను సర్దుకోవడం, నుదుటిపై కలిగే శ్రమ, ప్రణయ కలహాల వల్ల వచ్చే తిట్లు మాత్రం నాకు మిగిలాయి.
విశేషాలు:
శృంగారంలో అలకలు, తిట్లు సహజం. ఇవి ప్రేమను మరింత పెంచుతాయి. ఇక్కడ "కయ్యపుటలుక తిట్టు" అనేది ప్రేమలో భాగమే తప్ప ద్వేషం కాదు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భగవంతుడికి, భక్తుడికి మధ్య ఉండే అనుబంధం అత్యంత రహస్యమైనది (గుట్టు). భక్తుడు భగవంతునిపై అలిగినా, నిందించినా అది అనన్యమైన భక్తికి నిదర్శనం.

---

మూడవ చరణం
మొగలిపువ్వులతావి ముంచినకన్నులకావి
నిగనిగ నగుమోవి నీకె కాక
సగము జారిన నీవి చనవుల నీదేవి-
నగుట వేంకటేశ నేఁడబ్బెఁగా నాకు
తాత్పర్యము:
మొగలి పువ్వుల వంటి పరిమళం, నిద్రలేని కళ్ల ఎరుపు, మెరిసే నీ పెదవుల నవ్వు అంతా నీకే దక్కుతాయి. ఓ వేంకటేశ్వరా! నీ దేవిగా (అలమేలుమంగగా) నీపై ఉన్న చనువుతో, నీవు నన్ను అంగీకరించడం వల్ల కలిగే ఆ భాగ్యం నేడు నాకు లభించింది.
విశేషాలు:
మొగలి పువ్వుల సువాసన శృంగారానికి సంకేతం. వేంకటేశ్వరుని అనుగ్రహం పొందిన నాయిక తన అదృష్టాన్ని కొనియాడుతున్నట్లుగా ఈ చరణం ముగుస్తుంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
జీవుడు చివరకు పరమాత్మలో ఐక్యమవ్వడమే పరమావధి. వేంకటేశ్వరుని కరుణ లభించినప్పుడు భక్తునికి అంతకుమించిన భాగ్యం మరొకటి ఉండదు. భగవంతుని సన్నిధిలో భక్తుడు తన అస్తిత్వాన్ని మర్చిపోయి ఆనంద పరవశుడవుతాడు.

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -160
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 09-02 -2026
                            నిచ్చలపువాడవై 

తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార కీర్తనలో, శ్రీ వేంకటేశ్వరుని (గోవిందరాజుల) సరస విన్యాసాలను, ఆయన పట్ల గోపికలకు గల అనన్యమైన ప్రేమను అత్యంత మధురంగా వర్ణించారు. భగవంతుడు భక్తుల ప్రేమపాశాలకు ఏ విధంగా చిక్కుతాడో తెలియజేస్తూ, లౌకిక శృంగారం ద్వారా అలౌకిక భక్తిని ఈ సంకీర్తనలో దర్శింపజేశారు.

---

పల్లవి
నిచ్చలపువాడవై - నీవుండినపొర - పొచ్చెపు సేతల పూబోణులు
నిచ్చలు తముదామె నిను గట్టి గుబ్బల - గుచ్చి బిగించరా గోవిందరాజ
తాత్పర్యము:
ఓ గోవిందరాజా! నీవు ఎంతో నిలకడైన వాడివై (గంభీరంగా) ఉన్నప్పటికీ, కపటపు చేష్టలు చేసే ఈ పూబోణులు (సుందరీమణులు) నిన్ను వదలడం లేదు. వారు ప్రతిరోజూ తమంతట తామే వచ్చి, తమ కుచములతో నిన్ను గట్టిగా హత్తుకుని, నిన్ను కదలకుండా బిగించి బంధిస్తున్నారు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ 'నిచ్చలపువాడు' అంటే చలనం లేనివాడు లేదా స్థిరబుద్ధి కలవాడని అర్థం. భగవంతుడు నిశ్చలుడైనా, భక్తుల ప్రేమానురాగాలకు లొంగిపోతాడని అన్నమయ్య చమత్కరించారు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
జీవాత్మ (భక్తుడు) పరమాత్మను చేరుకోవడానికి తపించే క్రమంలో, కేవలం మనసుతోనే కాకుండా సర్వస్వాన్ని ఆయనకే అంకితం చేయడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. భగవంతుని తన హృదయానికి హత్తుకోవడం అంటే భక్తితో ఆయనను తనలోనే నిలుపుకోవడం.

---

మొదటి చరణం
ఎమ్మెజేసుకొని - యింతుల వెంట వెంట
దిమ్మరితనాన - దిరిగే(టి)వాని
నమ్మిక నీతోడ - ననిచి మాటాడుదురు ఆ
కొమ్మలే మెచ్చిన గోవిందరాజ
తాత్పర్యము:
ఓ గోవిందరాజా! నీవు ఎంతో విలాసంగా సింగారించుకుని, ఇంతుల (స్త్రీల) వెంట తిరుగుతూ పడతులు మెచ్చేలా తిరుగుతుంటావు. అటువంటి నిన్ను చూసి, ఆ సుందరీమణులు నీపై పూర్తి నమ్మకంతో, నీతో ఏకాంతంగా సరసాలాడుతూ, నిన్నే మెచ్చుకుంటున్నారు.
విశేషాలు:
శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ గోపికల వెంట తిరగడం ఆయన లీలా వినోదం. స్వామి భక్తుల వెంట పడతాడనే సత్యాన్ని ఇక్కడ శృంగార ధోరణిలో చెప్పారు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భగవంతుడు భక్తుల కోసం ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడు. భక్తుడు ఒక అడుగు వేస్తే, దేవుడు పది అడుగులు వేసి భక్తుడి వెంట వస్తాడనే 'వాత్సల్య' భావం ఇక్కడ గోచరిస్తుంది.

---

రెండవ చరణం
చలము చేసుకొని - జవరాండ్లలోన -
కలహములకు వేళ - గాచేటివాని
తలఁపుననళుకుచు - తరుణులేకాంతాన
కొలువు సేయగ(రారె) గోవిందరాజ
తాత్పర్యము:
నీవు పంతం పట్టి ఆ పడుచుల మధ్య గొడవలు పెట్టడానికి సరైన సమయం కోసం వేచి చూస్తుంటావు. అటువంటి నిన్ను చూసి ఆ కోమలులు మనసులో కాస్త భయపడుతూనే (అళుకుతూ), ఏకాంతంలో నీకు సేవలు చేయడానికి ఉత్సాహంగా వస్తున్నారు.
విశేషాలు:
భగవంతుడితో సరసం, పోట్లాట, అలక.. ఇవన్నీ భక్తిలో భాగమే. భక్తులకు, దేవుడికి మధ్య ఉండే ప్రేమానుబంధం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
సాధకుడు భగవంతుని పట్ల కేవలం భక్తి మాత్రమే కాక, ఒక విధమైన గౌరవయుతమైన భయాన్ని (Fear of God/Reverence) కలిగి ఉండాలని, ఆ భయమే భక్తిని పరిపక్వం చేస్తుందని దీని అర్థం.

---

మూడవ చరణం
నీటు చేసుకొని - నీవు పదార్వేల
బోటుల నొకసారె - పొందేటివాని
గాటంపు ప్రేమ వేంక - టరాయని యెద
గూటమి గలదింతి - గోవిందరాజ
తాత్పర్యము:
ఓ గోవిందరాజా! నీవు ఎంతో రాజసంగా అలంకరించుకుని, ఒకేసారి పదహారు వేల మంది గోపికలను సంతోషపెట్టగల సమర్థుడవు. అటువంటి గాఢమైన ప్రేమ కలిగిన వేంకటేశ్వరుని హృదయంలో, నిరంతరం నిలిచి ఉండే అలమేలుమంగతో కూడి నీవు అలారుతున్నావు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుని పదహారు వేల మంది భార్యల ప్రస్తావన ఉంది. అంతమంది ఉన్నా, అలమేలుమంగ (శ్రీమహాలక్ష్మి) స్వామి హృదయంలో ప్రత్యేక స్థానం కలిగి ఉందనేది అన్నమయ్య ముక్తాయింపు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
పరమాత్మ అనంత కోటి జీవులలో (పదహారు వేల మంది గోపికలు జీవరాశులకు సంకేతం) వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, 'ప్రకృతి' లేదా 'ముక్తి' అనే అలమేలుమంగతో ఆయనకు అవినాభావ సంబంధం ఉంటుంది. భగవంతుని ప్రేమ అందరికీ సమానంగా దక్కుతుందని దీని సారాంశం.

నీకుగా మావారిలో 

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -161

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 10-02 -2026
   అన్నమయ్య శృంగార సంకీర్తనల్లో ఈ కీర్తన లోకరీతిని (వ్యావహారిక అబద్ధాలను) ప్రస్తావిస్తూనే, చివరకు భగవంతుని పట్ల ఉండవలసిన అచంచలమైన శరణాగతిని తెలియజేస్తుంది.

---

అవతారిక
ఈ కీర్తనలో పరకీయానాయిక తన ప్రియుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుని కోసం ఇంటివారితో ఆడే కపట నాటకాలను, చివరకు తన భక్తిని బహిరంగంగా ప్రకటించే వైనాన్ని అన్నమయ్య అద్భుతంగా వర్ణించారు. లోకనిందను భరిస్తూనే స్వామిని చేరుకోవాలనే తపన ఇందులో కనిపిస్తుంది.

---

పల్లవి
నీకుగా మావారిలో - నిచ్చ నిచ్చ బొంకగా
రాక యెంచేవో వచ్చేవో - రాయడేమి చెప్పరా

• తాత్పర్యము: ఓ శ్రీనివాసా! నీ కోసమని మా ఇంట్లో వారితో నేను ప్రతిరోజూ అబద్ధాలు ఆడాల్సి వస్తోంది. నా ఈ అవస్థను చూసి నువ్వు వస్తావో లేదో నీకే తెలియాలి. అసలు నీ మనసులో ఏముందో నాకు చెప్పరా!

• విశేషాలు: ఇక్కడ నాయిక తన విరహ వేదనను, ఎదురుచూపును "బొంకగా" (అబద్ధాలు ఆడటం) అనే మాట ద్వారా చాలా సహజంగా వ్యక్తపరిచింది.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం: జీవుడు భగవంతుడిని చేరుకోవడానికి ప్రాపంచిక బంధాలైన కుటుంబం, సమాజం అనే అడ్డంకులను దాటడానికి ప్రయత్నించడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

మొదటి చరణం
ఉదుటు గుబ్బల మీద - నొత్తిన గోరట్టె జూచి
అదరించి వారు న - న్నడిగిరి
పొదలేటి తోటలోన - పువ్వులు గోయబోతే
అదరి ముదురు చేమంతి ముల్లు - జీరెనంటిరా

• తాత్పర్యము: నా వక్షస్థలంపై ఉన్న గోటి గాయాలను చూసి ఇంట్లో వారు నన్ను గద్దించి అడిగారు. అప్పుడు నేను భయపడకుండా, "తోటలోకి పువ్వులు కోయడానికి వెళ్ళినప్పుడు, పొరపాటున చేమంతి ముల్లు గీసుకుంది" అని అబద్ధం చెప్పాను.

• విశేషాలు: నాయిక తన శృంగార చిహ్నాలను కప్పిపుచ్చుకోవడానికి ప్రకృతిలోని వస్తువులను (ముల్లు) సాకుగా చూపడం అన్నమయ్య చమత్కారం.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం: భగవంతుని అనుభూతి పొందిన భక్తుడిలో కలిగే మార్పులను బాహ్య ప్రపంచం ప్రశ్నించినప్పుడు, ఆ భక్తుడు లోకానికి అర్థమయ్యే రీతిలో సమాధానం చెప్పడమే ఇక్కడి ఆంతర్యం.

---

రెండవ చరణం
పవడంపు మోవి మీది - పంటి జాడలేవని
వివరించి మా వారు నన్ను - దిట్ట దొడగిరి
సవరంపు చిలుకతో - సారెకు ముద్దాడ బోతే
కవిసి మైదొండ చిలుక - కరిచె నంటిరా

• తాత్పర్యము: నా పెదవిపై ఉన్న పంటి గాయాల గురించి ఇంట్లో వారు నన్ను నిలదీసి తిట్టడం మొదలుపెట్టారు. అప్పుడు నేను "నేను పెంచుకున్న చిలుకను ముద్దాడబోతే, అది పొరపాటున నన్ను కరిచింది" అని వారికి బదులిచ్చాను.

• విశేషాలు: పెదవిని దొండపండుతో, చిలుక కాటును శృంగార సంకేతంగా పోల్చడం ఇక్కడ విశేషం.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం: భగవన్నామ స్మరణ వల్ల భక్తుడి వాక్కులో (పెదవుల మీద) వచ్చే మార్పులను లోకం విమర్శించినా, భక్తుడు తన ఆనందాన్ని రహస్యంగా ఉంచుకోవడమే ఇక్కడి అంతరార్థం.

---

మూడవ చరణం
రాపు సేసి నీవు గూడిన - రతి సేతలెల్ల జూచి
కోపగించి మా వారు నన్ను - గొట్ట దొడగిరి
నీపాదమాన నౌభళ - నిలయ శ్రీవేంకటేశ
దాపగ నేరక నే నిన్ను - దగిలితి నంటిరా

• తాత్పర్యము: మనం కలిసి ఉన్న గుర్తులను చూసి మా వారు కోపంతో నన్ను కొట్టడానికి సిద్ధమయ్యారు. అప్పుడు నేను ఇక దాచలేక "ఓ అహోబిల నరసింహ! ఓ శ్రీవేంకటేశ్వర! నీ పాదాల మీద ఒట్టు, నేనే నిన్ను ఇష్టపడి చేరుకున్నాను" అని నిజం ఒప్పేసుకున్నాను.

• విశేషాలు: ఇక్కడ నాయిక "నీపాదమాన" అంటూ ప్రమాణం చేయడం ద్వారా తన భక్తిని, ప్రేమను బహిరంగం చేసింది. అహోబిల నరసింహస్వామిని, వేంకటేశ్వరుని ఒక్కరిగానే అన్నమయ్య దర్శించారు.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం: ఇది సంపూర్ణ శరణాగతికి పరాకాష్ట. ఎన్ని కష్టాలు వచ్చినా, లోకం ఏమనుకున్నా సరే, చివరకు భగవంతుడే సర్వస్వం అని ప్రకటించే 'అనన్య భక్తి' ఇందులో కనిపిస్తుంది.

---

ఈ సంకీర్తనలో 'నీపాదమాన' అనే ప్రయోగం చాలా గొప్పది. అన్నిటినీ వదిలిపెట్టి, తన సర్వస్వాన్ని స్వామికి సమర్పించుకున్న నాయిక ఇందులో కనిపిస్తుంది. అలాగే 'ఔభళనిలయ' అంటే అహోబిల క్షేత్రంలో వెలసిన నరసింహస్వామి అని అర్థం. అహోబిలానికి 'ఔభళం' అనేది వ్యావహారిక నామమని శ్రీ గంధం బసవ శంకరరావుగారు  పేర్కొన్నారు.

నీకేమి జాణకాడవు

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -162

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 11-02 -2026

( కృత్రిమ మేధాచిత్ర సౌజన్యం)
తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార సంకీర్తనలో ఒక అడవి చెంచునాయిక, శ్రీవేంకటేశ్వరుని చమత్కారంగా నిలదీస్తున్న తీరు మనోహరంగా వర్ణించబడింది. తన అమాయకత్వాన్ని చాటుకుంటూనే, స్వామి చేసే అల్లరి పనులను ఎత్తిచూపుతూ సాగే ఈ పదకవిత మధుర భక్తికి ఒక చక్కని ఉదాహరణ.

---

పల్లవి
నీకేమి జాణకాడవు - నీవు లెస్స
కాకుసేయక తిరిగేవు - కంటిమి నీజాడలు ॥
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీవు పెద్ద నేర్పరివి కదా! మమ్మల్ని ఏమీ తెలియనట్లు తక్కువ చేసి చూడకు. నీవు చేసే పనులన్నీ, నీ అసలు రంగు ఏమిటో మేము కనిపెట్టేశాము. నీ జాడలన్నీ మాకు తెలిసిపోయాయి.
విశేషాలు:
'జాణకాడవు' అని సంబోధించడంలో నాయికకు నాయకుడిపై ఉన్న చురక, ప్రేమ కలగలిసి ఉన్నాయి. 'కాకుసేయక' అంటే తిరస్కరించి హేళన చేయవద్దని అర్థం.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
జీవుడు భగవంతుని లీలలను గుర్తించినప్పుడు కలిగే ఆనందమిది. స్వామి తనను ఏమార్చాలని చూస్తున్నాడని, కానీ తాను ఆయన ప్రేమ తత్వాన్ని పట్టేసుకున్నానని భక్తుడు చెప్పే చమత్కారమిది.

---

మొదటి చరణం
అడవిలోనివారము - అంతలేసి నేరము
యెడల పొడల పుట్టమి - చ్చే వు (నీవు) జడిసి మారు
కడకాచీరలు గడితే - కన్నవారు బూచంటా
విడిచారల పులియంటా - వెరతురు గాని ॥
తాత్పర్యము:
మేము అడవిలో ఉండే అమాయకులం, మాకు అంతంత నేరాలు చేయడం తెలియదు. నీవు మాకు మచ్చలున్న (చారల) పులి చర్మం వంటి వస్త్రాలు ఇస్తున్నావు. అవి కట్టుకుంటే మా వాళ్లు మమ్మల్ని చూసి ఎవరో బూచం అని, లేదా చారల పులి అని భయపడిపోతారు కానీ, అవి పట్టువస్త్రాలని గుర్తించలేరు.
విశేషాలు:
అడవి పిల్లలకు నాగరికమైన పట్టువస్త్రాల కంటే సహజమైన ప్రకృతి వస్తువులే తెలుసునని అన్నమయ్య ఇక్కడ జానపద సొగసును జోడించారు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భగవంతుడు ఇచ్చే జ్ఞాన సంపద లేదా మోక్ష మార్గం లౌకిక ప్రపంచానికి వింతగా, భయంకరంగా అనిపించవచ్చు. ప్రాపంచిక బంధాలలో ఉన్నవారు దైవచింతనను చూసి 'పిచ్చి' అని భయపడతారని ఇక్కడ అంతరార్థం.

---

రెండవ చరణం
వంకలు మాకురులు మరుని - జింక వేట కురులు
కొంకక మేముండుతావు - కొండలచరులు
కంకణాలిచ్చేవు - ఘల్లుఘల్లనంగా
బింకపు మాచింకలెల్ల - బెదరీపోగాను ॥
తాత్పర్యము:
మా ఉంగరాల జుట్టు మన్మథుడి జింకలను పట్టే వలల వంటివి. మేము నివసించేది ఈ కొండ గుహల్లో. నీవేమో మాకు ఘల్లుఘల్లున శబ్దం చేసే కంకణాలు ఇస్తున్నావు. ఆ చప్పుడు వింటే మేము పెంచుకునే గర్వమున్న జింకలన్నీ భయపడి పారిపోతాయి కదా!
విశేషాలు:
చెంచువారి జీవనశైలిని, వారు పెంచుకునే జంతువుల స్వభావాన్ని అన్నమయ్య చాలా సహజంగా వర్ణించారు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భక్తుడి హృదయం నిశ్శబ్దంగా, ఏకాంతంగా భగవంతుని ధ్యానించాలనుకుంటుంది. బాహ్యమైన ఆడంబరాలు, ఆభరణాలు (కంకణాలు) భక్తికి ఆటంకం కలిగిస్తాయని, అంతరంగంలోని శాంతిని (జింకలను) చెదరగొడతాయని భావం.

---

మూడవ చరణం
మొగనాలిననగానే - మురియు శ్రీవేంకటేశు
డొగిమీరగా గంద - వొడిమేన జల్లేవు
మగుడీ మావారితోన - మాకుల పుప్పొడి
పొగడీ, రాలేననీ - బొంకేవే ॥
తాత్పర్యము:
అడవి పూల వాసన చూడగానే మురిసిపోయే ఓ శ్రీవేంకటేశ్వరా! నా ఒళ్ళంతా గంధపు పొడి చల్లుతున్నావు. తీరా ఇంటికి వెళ్ళాక భర్తకలిగిన స్త్రీ నయిన నన్ను   మావాళ్లు అడిగితే.. అది గంధం కాదు, చెట్ల మీంచి రాలిన పూల పుప్పొడి అని అబద్ధాలు చెప్పమంటావ్ . ఇంతటి మాయగాడివి నీవు.
విశేషాలు:
శ్రీవేంకటేశ్వరుని శృంగార నాయకుడిగా చూపిస్తూనే, ఆయన లీలామానుష విగ్రహ తత్వాన్ని అన్నమయ్య అద్భుతంగా ముగించారు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భగవంతుడు భక్తుడిపై కురిపించే అనుగ్రహం (గంధం) లోకానికి సామాన్యంగా (పుప్పొడిలా) కనిపిస్తుంది. స్వామి ఇచ్చే ఆనందాన్ని అనుభవించే వారికే అది దైవికమని తెలుస్తుంది, ఇతరులకు అది కేవలం ప్రకృతి సహజమైనదిగా మాత్రమే తోస్తుంది.

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -163
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 12-02 -2026
 
నీపొందెన్నటికి బోదు

 

తాళ్లపాక చినతిరుమలాచార్యులు ఈ కీర్తనలో భగవంతునితో భక్తుడికి ఉండే చనువును, ఆరాటాన్ని లౌకికమైన మాటల్లో చెబుతూనే అలౌకికమైన భక్తిని నింపారు. స్వామి సేవలో తనను తాను సమర్పించుకునే క్రమంలో కలిగే మధుర భావనలే ఈ కీర్తన.

---

పల్లవి
నీపొందెన్నటికి బోదు - నే వేగిరపు దానను
యేపున సవతుల రానీక - నీ యీవటుండవే
తాత్పర్యము:
స్వామీ! నీతో నాకు గల ఈ అనుబంధం ఎన్నటికీ తెగిపోదు. నేను నీ కోసం ఆరాటపడే ఆతురత గలదానిని. ఇతర ఆకర్షణలు లేదా సవతుల వంటి పరధ్యానం ఏదీ మన మధ్యకు రాకుండా, నీవు నా పక్షమే ఉండి నన్ను ఆదుకోవాలి.
విశేషాలు:
భక్తురాలు తనను తాను 'వేగిరపు దానను' అని చెప్పుకోవడం ద్వారా భగవత్ సాన్నిధ్యం కోసం తపించే 'ఆర్తి' కనిపిస్తుంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
జీవాత్మ పరమాత్మను పొందే క్రమంలో లోకవిషయాలనే సవతులు అడ్డురాకుండా చూడమని వేడుకోవడం ఇందులోని ఆంతర్యం.

---

చరణం 1
నీముందూడిగము సేసే - నీవు పూలు గోయవే
చేముంచి యందుకోలేను - చిన్నదానను
మామకూతురవు నీవు - మాపటికి వరుసయె
యేమర నీయుపకారము - యెన్నటికిని జెడదు
తాత్పర్యము:
నీ ముందు నేను పరిచర్యలు చేస్తాను, నీవు నాకు పూలు కోసి ఇవ్వాలి. యథార్థంగా (చేముంచి) చెప్పాలంటే.. నేను చిన్నదానిని కాబట్టి ఆ పూలను నేను అందుకోలేను. నువ్వు నాకు వరుసకు మామ కూతురి వంటి దానివి, మన మధ్య ఉన్న ఈ చనువు, నీవు చేసే ఈ ఉపకారం ఎన్నటికీ మరువలేనిది.
విశేషాలు:
ఇక్కడ 'చేముంచి' అంటే నిజాయితీగా లేదా యథార్థంగా అని అర్థం. భక్తుడు తన అశక్తతను దేవుని ముందు యథార్థంగా ఒప్పుకోవడం ఇక్కడ విశేషం.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
దైవజ్ఞానమనే పుష్పాలను భక్తుడు తనంతట తాను అందుకోలేడు. భగవంతుడే స్వయంగా కరుణించి ఆ జ్ఞానాన్ని అందించాలి. భగవంతుడిని ఒక ఆత్మీయ బంధువుగా భావించడం వల్ల భక్తి మరింత గాఢమవుతుంది.

---

చరణం 2
దోమటి నీ మారే నే - దొడికే వడ్డించవే
యేమేమో యెక్కటివలెనో(?) - యికనే ర్చెను
గోమున జేరువనుండి - గ్రుక్కిళ్లు మింగరాదు
వేమారులిందుకే నిన్నిటు - లేమరి నుతింతురిందరు
తాత్పర్యము:
నాలోని మొరటుతనాన్ని (దోమటి) మన్నించి, నీవు ఇచ్చే ప్రసాదాన్ని లేదా అనుగ్రహాన్ని నేను గ్రహించేలా (తొడికే/దొడికే) వడ్డించు. ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు కలిగే భావాలను నేను ఇప్పుడిప్పుడే నేర్చుకుంటున్నాను. నీ చెంతనే ఉండి ఆ ఆనందాన్ని అనుభవించకుండా ఉండలేను. అందుకే అందరూ నిన్ను ఇన్ని విధాలుగా స్తుతిస్తున్నారు.
విశేషాలు:
'దోమటి' అంటే మొరటుతనమని, 'దొడికే' అంటే గ్రహించడం లేదా అందుకోవడం అని అర్థం. తనలోని అజ్ఞానపు మొరటుతనాన్ని తొలగించి, దైవానుగ్రహాన్ని గ్రహించే శక్తిని ఇవ్వమని వేడుకోవడం ఇందులో కనిపిస్తుంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
సాధకుడు తనలోని అహంకారం లేదా మొరటుతనాన్ని భగవంతుని ముందు ఒప్పుకుని, ఆయన కృపను గ్రహించే (తొడికే) స్థితి కోసం ప్రార్థించడం ఇందులోని పరమార్థం.

---

చరణం 3
పక్కనే బండేగానీ - పాదాలు నీవొత్తవే
మిక్కిలి శ్రీవేంకటనాథుని - మెప్పింతువు
మక్కువతో నలమేలు - మంగను భూకాంతను
నిక్కపు పేరులే వేరు - నీవె నేనే గానా
తాత్పర్యము:
శ్రీవేంకటేశ్వరా! నీవు అలమేలుమంగను, భూదేవిని ఎంతో మక్కువతో మెప్పిస్తావు. లోకరీత్యా పేర్లు వేరైనా, నిజానికి నీవు నేను వేరు కాదు కదా! నీవే నేను అనే అద్వైత స్థితి మనది.
విశేషాలు:
నిక్కపు అంటే నిజమైన అని అర్థం. బాహ్య ప్రపంచానికి పేర్లు వేరుగా అనిపించినా, అంతరాత్మలో భగవంతుడు, భక్తుడు ఒకటేనని కవి ఉద్ఘాటించారు.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
ఇది భక్తిలో అత్యున్నతమైన 'సాయిజ్య' స్థితి. భక్తుడు తన ప్రత్యేక ఉనికిని కోల్పోయి, భగవంతునిలో లీనమైపోవడమే "నీవె నేనే గానా" అనే వాక్యం వెనుక ఉన్న మర్మం.

 

నీమహిమ కొనియాడ

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -164
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 13-02 -2026
అవతారిక
ఈ సంకీర్తనలో అన్నమాచార్యులు కంచి వరదరాజ స్వామిని స్తుతిస్తూ, ఆయన భక్తసులభుడని, శరణు కోరిన వారిని కాపాడటంలో సాటిలేనివాడని కొనియాడారు. గజేంద్రుడిని కాపాడిన నాటి నుండి భక్త కంచి నంబితో ముచ్చటించిన వరకు స్వామి లీలలను ఇందులో వివరించారు.

---

పల్లవి
నీమహిమ కొనియాడ - నేర్పరి యెవ్వడు
కామజనక! కామిత - కల్పభూజ! వరదరాజ!!
తాత్పర్యము:
కోర్కెలను తీర్చే కల్పవృక్షం వంటివాడా! మన్మథుడికి తండ్రివైన ఓ వరదరాజ స్వామి! నీ అపారమైన మహిమలను పూర్తిగా వర్ణించి కొనియాడగల సమర్థుడు ఈ లోకంలో ఎవ్వడున్నాడు? (అంటే ఎవ్వరూ లేరని భావం).
విశేషాలు:
స్వామిని "కల్పభూజ" (కల్పవృక్షం) అని సంబోధించడం ద్వారా ఆయన ఆశ్రిత పక్షపాతి అని, అడిగిన వరాలిచ్చే దాత అని అన్నమయ్య స్పష్టం చేశారు.

---

మొదటి చరణం
సరసిజసంభవుడు - జన్నము సేయగను
(సురవైరి) కనిపించ - కరుణించితివె వరదరాజ!
గరుడనిపై వేడ్క - గారవాన వచ్చి, మ
కరిగొట్టి కరిరాజు - గాచితివి వరదరాజ॥నీమహిమ॥
తాత్పర్యము:
బ్రహ్మదేవుడు యజ్ఞం చేస్తున్న సమయంలో, అసురుల అడ్డంకులను తొలగించి ఆయనకు దర్శనమిచ్చి కరుణించావు. అలాగే, గజేంద్రుడు ఆపదలో ఉన్నప్పుడు వేగంగా గరుడ వాహనం మీద వచ్చి, మొసలిని సంహరించి ఆ గజేంద్రుడిని రక్షించావు.
విశేషాలు:
కంచి క్షేత్ర పురాణం ప్రకారం బ్రహ్మదేవుడి యజ్ఞాన్ని రక్షించడానికి స్వామి ఆవిర్భవించారు. గజేంద్ర మోక్షం ద్వారా స్వామి ఆర్తత్రాణ పరాయణత్వాన్ని ఇక్కడ గుర్తుచేశారు.

---

రెండవ చరణం
దేవగురుండు భక్తితో - సేవించి సేయుపూజ
కావించిన కొండగా గై - కొంటివి దేవరాజ!
భూవివరమున బొడమి - భోగీంద్రుడా(ది)శేషుండు
భావమున నుతియించి - పాలించితివి దేవరాజ॥నీమహిమ॥
తాత్పర్యము:
దేవగురువు బృహస్పతి భక్తితో చేసిన పూజలను స్వీకరించి, ఆయన కోసం ఒక కొండ (హస్తిగిరి) మీద వెలిశావు. భూమి అంతర్భాగం నుండి ఆదిశేషుడు నిన్ను మనసారా స్తుతించగా, అతడిని కూడా నీవు అనుగ్రహించి పాలించావు.
విశేషాలు:
కంచి వరదరాజ స్వామి వెలసిన హస్తిగిరి ప్రాశస్త్యాన్ని, శేషుడు స్వామిని సేవించిన వైనాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ ప్రస్తావించారు.

---

మూడవ చరణం
తిరువాలవట్టము విసరు - తిరుకచ్చినంబితో, న
తిరహస్యములెల్లా - నానతిచ్చితివి దేవరాజ!
ధరనెవ్వరు వేడినా - తగనందరిని
తిరువేంకటనాథుడవై - వరమిత్తువు వరదరాజ॥నీమహిమ॥
తాత్పర్యము:
నీకు వింజామర వీస్తూ సేవ చేసే పరమ భక్తుడైన తిరుకచ్చినంబితో (కంచి నంబి) నీవు మాట్లాడి, అనేక ఆధ్యాత్మిక రహస్యాలను అతనికి తెలియజేశావు. ఈ భూమిపై నిన్ను ఎవరు వేడుకున్నా, వారందరికీ నీవు తిరుమల వేంకటనాథుడి రూపంలో ఉండి కోరిన వరాలను ప్రసాదిస్తావు.
విశేషాలు:
కంచి నంబి అనే భక్తుడితో స్వామి స్వయంగా మాట్లాడేవారన్న చారిత్రక సత్యాన్ని ఇక్కడ పేర్కొన్నారు. చివరగా, కంచి వరదరాజ స్వామిని తిరుమల శ్రీనివాసుడితో అభేదంగా చూడటం అన్నమయ్య ముద్ర  లోని ప్రత్యేకత.

 

165

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -165
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 14-02 -2026
నీలశైలము వంటి - నెమ్మేని కాంతులకు
తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల వారు రచించిన ఈ కీర్తన శ్రీవేంకటేశ్వరుని ఉయ్యాల సేవను కళ్లకు కట్టినట్లు వివరిస్తుంది. భక్తులు, దేవతా మూర్తులు కలిసి స్వామిని ఉయ్యాలలూపుతుంటే కలిగే సౌందర్యాన్ని, పరమాత్మ తత్వాన్ని అన్నమయ్య ఇందులో మధురంగా వర్ణించారు.

---

నీలశైలము వంటి - నెమ్మేని కాంతులకు
పల్లవి:
నీలశైలము వంటి - నెమ్మేని కాంతులకు
నిజమైన (నెల)వాయె - నుయ్యాలా ॥

• తాత్పర్యము: నీలమేఘ ఛాయతో కూడిన నీలగిరి పర్వతం లాంటి శ్రీవేంకటేశ్వరుని కోమలమైన శరీర కాంతులకు ఈ ఉయ్యాల ఒక చక్కని నివాస స్థానము (నిలయము) వలె భాసిస్తోంది.

• విశేషాలు: స్వామివారి దేహాన్ని 'నీలశైలం'తో పోల్చడం వల్ల ఆయన గంభీరత, అపారమైన కాంతి వ్యక్తమవుతున్నాయి.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం: పరమాత్మ హృదయం అనే ఉయ్యాలలో ఊగుతున్నాడని, భక్తుడి మనసే ఆ స్వామికి నిలయమని ఇక్కడ భావం.

---

మొదటి చరణం:
పాలిండ్లు కదలగా - పయ్యదలు జారగా - భామినులు వడి నూతు రుయ్యాలా
ఓలి బ్రహ్మాండమ్ము - లొరుగునో యను (భీతి) - నొయ్య నొయ్యన నూతు రుయ్యాలా ॥నీల॥

• తాత్పర్యము: సుందరీమణులు తమ వక్షోజాలు కదులుతుండగా, పైటలు జారుతున్నా లెక్కచేయక వేగంగా ఉయ్యాల ఊపుతున్నారు. అయితే, ఆ వేగానికి ఎక్కడ బ్రహ్మాండాలన్నీ తలకిందులై పడిపోతాయో అన్న భయంతో మళ్లీ మెల్లమెల్లగా స్వామిని ఉయ్యాలలూపుతున్నారు.

• విశేషాలు: శృంగార రసాన్ని కురిపిస్తూనే, స్వామి సర్వ బ్రహ్మాండాలకు ఆధారభూతుడనే సత్యాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ గుర్తుచేశారు.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం: భక్తి పారవశ్యంలో భక్తులు పరవశించి వేగంగా కదులుతారు, కానీ స్వామి పట్ల గల అపారమైన గౌరవం, భయం వల్ల వినమ్రతతో (మెల్లగా) సేవ చేస్తారని దీని అర్థం.

---

రెండవ చరణం:
కమలకును భూసతికి కదలు కదలున (డాసి) - కౌగిలింపగజేసె నుయ్యాలా
అమరాంగనలు (చూపు) - హావభావములెల్ల - నమరంగ జేసె నీ యుయ్యాలా ॥నీల॥

• తాత్పర్యము: ఈ ఉయ్యాల ఊగుతుంటే కదులుతున్న వేగానికి స్వామి అటు ఇటు వంగుతూ, అటువైపున్న శ్రీదేవిని, ఇటువైపున్న భూదేవిని దగ్గరకు చేరి కౌగిలించుకునేలా చేస్తోంది. అక్కడే ఉన్న దేవతా స్త్రీల హావభావాలన్నీ ఈ ఉయ్యాల వేడుకలో చక్కగా అమరాయి.

• విశేషాలు: ఉయ్యాల ఊపును స్వామి తన దేవేరులతో జరిపే ప్రణయ క్రీడగా అన్నమయ్య చిత్రించారు.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం: జీవాత్మ (భక్తుడు), ప్రకృతి మధ్య పరమాత్మ నిరంతరం అనుసంధానమై ఉంటాడని, ఆ కలయికే ఆనందమని దీని అంతరార్థం.

---

మూడవ చరణం:
కమలాసనాదులకు - కన్నుల పండువై - కడు వేడుకాయ నీ యుయ్యాలా
కమనీయ మూర్తి వేం - కటశైలపతి నీకు - గడు (చేరువాయె నీ) యుయ్యాలా ॥నీల॥

• తాత్పర్యము: బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకు ఈ ఉయ్యాల సేవ కన్నుల పండువగా, ఎంతో వేడుకగా ఉంది. ఓ సుందర రూపం కలిగిన వేంకటగిరి స్వామి! ఈ ఉయ్యాల నీకు ఎంతో చేరువైనది (నీ మనసుకి నచ్చినది).

• విశేషాలు: లోకకర్త అయిన బ్రహ్మ కూడా స్వామి ఉయ్యాల సేవను చూసి మురిసిపోతున్నాడని చెప్పడం ద్వారా ఈ సేవ విశిష్టత తెలుస్తోంది.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం: సాధనలో ఉన్న భక్తుడికి దైవం అతి దగ్గరగా (చేరువగా) అనుభూతి చెందే స్థితిని ఈ ఉయ్యాల సూచిస్తుంది.

---

ఈ కీర్తనపై    శ్రీ గంధం బసవ శంకరరావు గారి వ్యాఖ్య (సంక్షిప్తంగా):
తాళ్లపాక కవులు స్వామిని నిద్రపుచ్చడానికి, లాలించడానికి ఎన్నో కీర్తనలు రచించారు. అయితే, సాధారణంగా లభించే రేకుల్లో కాకుండా, అముద్రితంగా ఉన్న ఈ "ఉయ్యాల పదం" ఎంతో సొగసైనదని శ్రీ గంధం బసవ శంకరరావు పేర్కొన్నారు. అన్నమయ్య ఇతర జోలపాటలు ప్రసిద్ధమైనవి ఉన్నప్పటికీ, ఇది 'వేంకటకృష్ణుడు' లేదా 'వేంకటశైలపతి' అనే ముద్రతో ఉండటం దీని ప్రత్యేకత అని ఆయన వివరించారు.

నీవనఁగ నొకచోట

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -166

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 15-02 -2026
తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల ఈ సంకీర్తన పరమాత్మ సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, ఉత్తమ పురుషుల లక్షణాలను అద్భుతంగా వివరిస్తుంది. భగవంతుడు కేవలం విగ్రహాల్లోనే కాక, సద్గుణాలు కలిగిన మానవులలోనూ కొలువై ఉంటాడని అన్నమయ్య ఇందులో ప్రబోధించారు.

---

పల్లవి
నీవనఁగ నొకచోట నిలిచివుండుటలేదు
నీవనుచుఁ గనుఁగొన్న నిజమెల్ల నీవే॥
తాత్పర్యము
ఓ స్వామీ! నీవు అంటే ఫలానా ఒకే చోట ఉంటావని చెప్పడానికి వీలులేదు. నిన్ను భక్తితో ఎక్కడ చూసినా, ఈ సృష్టిలోని ప్రతి సత్యము నీ రూపమే అయి కనిపిస్తుంది.
విశేషాలు
భగవంతుడు సర్వాంతర్యామి అనే వేదాంత సత్యాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ సరళంగా చెప్పారు. 'నిజమెల్ల నీవే' అనడంలో సృష్టిలోని ప్రతి అణువు దైవస్వరూపమే అన్న అద్వైత భావన కనిపిస్తుంది.

---

మొదటి చరణం
తనయాత్మవలెనె భూతములయాతుమలెల్ల-
ననయంబుఁ గనుఁగొన్నయతఁడే నీవు
తనుఁగన్నతల్లిఁగా తగనితరకాంతలను
అనఘుఁడై మదిఁజూచునతఁడే నీవు॥
తాత్పర్యము
తన ఆత్మను ఎలాగైతే ప్రేమించుకుంటాడో, అలాగే ప్రపంచంలోని సర్వ ప్రాణుల ఆత్మలను సమానంగా చూసేవాడు నీ స్వరూపమే. అలాగే, పరాయి స్త్రీలను కన్నతల్లిలా భావించే పుణ్యాత్ముడైన పురుషుడు కూడా నీ స్వరూపమే.
విశేషాలు
"ఆత్మవత్ సర్వభూతాని" అనే ధర్మాన్ని పాటించేవాడు, మాతృభావన కలిగినవాడు సాక్షాత్తు దైవ సమానులని అన్నమయ్య కొనియాడారు. సద్గుణాలే దైవత్వానికి నిదర్శనమని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

---

రెండవ చరణం
సతతసత్యవ్రతాచారసంపన్నుఁడై
అతిశయంబుగ మెలఁగునతఁడే నీవు
ధృతిదూలి ద్రవ్యంబు తృణముగా భావించు-
హతకాముకుఁడైనయతఁడే నీవు॥
తాత్పర్యము
ఎల్లప్పుడూ సత్యాన్నే పలికే వ్రతాన్ని ఆచరిస్తూ, ఉత్తమ ప్రవర్తనతో మెలిగేవాడు నీవే. ధైర్యం వీడకుండా, సంపదలను గడ్డిపోచతో సమానంగా చూస్తూ, కోరికలను జయించిన జితేంద్రియుడు సాక్షాత్తు నీ స్వరూపమే.
విశేషాలు
సత్యం, అపరిగ్రహం (సంపదపై ఆశ లేకపోవడం), కామ క్రోధాలను జయించడం వంటి లక్షణాలు ఉన్నచోట దైవం నివసిస్తుందని ఈ చరణం చెబుతోంది.

---

మూడవ చరణం
మోదమున సుఖదుఃఖములు నొక్కరీతిగా
నాదరింపుచునున్నయతఁడే నీవు
వేదోక్తమతియైన వేంకటాచలనాథ
ఆదియును నంత్యంబు నంతయును నీవే॥
తాత్పర్యము
సుఖం కలిగినా, దుఃఖం వచ్చినా రెండింటినీ సమానంగా స్వీకరించే స్థితప్రజ్ఞుడు నీవే. వేదాలచే కొనియాడబడే బుద్ధి కలిగిన ఓ వేంకటాచలపతి! ఈ సృష్టికి మొదలు, చివర, మధ్య అంతా నీవే అయి ఉన్నావు.
విశేషాలు
సుఖదుఃఖాల పట్ల సమభావం కలిగి ఉండటం అనేది భగవద్గీతలోని స్థితప్రజ్ఞుని లక్షణం. అన్నమయ్య శ్రీవేంకటేశ్వరుని సర్వస్వంగా భావిస్తూ, ఆదిమధ్యాంత రహితుడైన పరమాత్మను ఈ చరణంలో దర్శించారు.

నీవు గాఁగా నేను గాఁగా 

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -167

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 16-02 -2026

తాళ్లపాక చినతిరుమలాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార కీర్తన నాయకానాయికల మధ్య జరిగే ఒక రసవత్తరమైన సంవాదాన్ని, ముఖ్యంగా "పరకీయ" భావనతో కూడిన చమత్కారాన్ని తెలియజేస్తుంది. తన భర్తను (శ్రీవేంకటేశ్వరుని) పరస్త్రీలు ఆకర్షిస్తున్నారని ఆరోపించే ఒక ఇల్లాలుకు, మరో స్త్రీ( అలమేలు మంగ) ఇచ్చే ధీటైన సమాధానం ఈ కీర్తన సారాంశం.

---

పల్లవి

నీవు గాఁగా నేను గాఁగా నేఁటి కాయఁ బోయను

మీ వంటి చులుకనివారము మేమైతే మేటైనంతలేసిపనులు నేఁడౌను

తాత్పర్యము:

"నువ్వు నేనూ ఒకరికొకరం పోటీ పడి వాదించుకోవాల్సిన అవసరం ఈ రోజు ఏమొచ్చింది? మీలాగా మేమూ చులకన స్వభావం కలవారమైతే, ఈపాటికి పెద్ద గొడవే జరిగి ఉండేది" అని ఒక నాయిక అంటోంది.

విశేషాలు:

ఇక్కడ నాయిక తన హుందాతనాన్ని చాటుకుంటూనే, ఎదుటివారి అసహనాన్ని ఎత్తిచూపుతోంది. "నేనంత చులకన మనిషిని కాదు" అని చెప్పడంలో ఒక విధమైన ఆత్మాభిమానం కనిపిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ పరమాత్మ కోసం పరితపించే క్రమంలో కలిగే అసూయ (Jealousy) లేదా మత్సరాన్ని ఇక్కడ సహజ సిద్ధమైన శృంగార భావనగా మార్చారు. స్వామి అనుగ్రహం అందరికీ సమానమే అని గ్రహించలేని అజ్ఞానాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

---

మొదటి చరణం

మంచిగందము నెఱపూఁత పూసుకొని మావాడ కాతఁడు రాఁగాపోఁగాఁ జూచి

పొంచులు మా యింటి పంచ నుందువట బోగాలవారమటే

ఎంచనేటికి తప్ప నీ మగఁడైతే యిలు వెళ్లకుండ నరికొట్టుకొని వల

పించవలెఁగాక వూరివారిమీఁద పొంచు లుండవచ్చునా వో చెలియ

తాత్పర్యము:

శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు మంచి గంధం పూసుకుని మా వీధిలో అటు ఇటు తిరుగుతుంటే, నువ్వు మా ఇంటి అరుగుల మీద పొంచి చూస్తున్నావట. మేమేమైనా భోగం వారమా? ఆయనే నీ మొగుడైతే, ఇంటి నుండి బయటకు రాకుండా ఆపుకోవాలి గాని, ఇలా ఊరి వారి మీద పడి నిందలు వేయడం ధర్మమా?

విశేషాలు:

ఇందులో జానపద ధోరణి కనిపిస్తుంది. "నిజంగా నీవాడైతే నీ దగ్గరే ఉంచుకో" అనే సవాలు ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు సర్వవ్యాపి. ఆయన అందరి హృదయాల్లోనూ సంచరిస్తుంటాడు. భక్తుడు భగవంతుని తనవాడే అని సొంతం చేసుకోవాలని చూస్తాడు కానీ, ఆయన విశ్వజనీనమైన ప్రేమను నిరోధించలేడు.

---

రెండవ చరణం

ఎమ్మెకాఁ డాతఁడు మా వీథి నిలుచుండి యెవ్వరితోనో మాటలాడఁగా విని

కొమ్మరో చూపెట్టుకొని వుందువట గుట్టు విడిచివున్నామా

అమ్మరో ఆతఁడు నీ మగఁడైతే ఆన లిడుకొని వుండవలెఁగాక

దిమ్మరికత్తెవై మా యింటిచుట్టూ తిరుగులాడ నాయమా

తాత్పర్యము:

అందగాడైన ఆయన మా వీధిలో నిలబడి ఎవరితోనో మాట్లాడుతుంటే, నువ్వు వేలెత్తి చూపిస్తూ మమ్మల్ని అవమానిస్తున్నావట. ఆయన నీ భర్తే అయితే, నీ మాట వినేలా ఒట్టు వేయించుకుని ఇంట్లోనే ఉంచుకోవాలి కదా! అంతేకానీ, ఇలా ఇళ్ళ వెంట తిరుగుతూ గొడవ చేయడం నీకు న్యాయమా?

విశేషాలు:

"దిమ్మరికత్తె" వంటి పద ప్రయోగాలు ఆనాటి వ్యవహారిక భాషలోని పరుషత్వాన్ని, ఆత్మరక్షణను తెలియజేస్తాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లోకంలో భగవంతుని లీలలు చిత్రవిచిత్రంగా ఉంటాయి. ఆ లీలలను తప్పుగా అర్థం చేసుకునే వారు సంసార వ్యామోహంలో పడి కొట్టుకుపోతారని, భగవంతుని నిజతత్వాన్ని గ్రహించలేరని ఇక్కడ అంతరార్థం.

---

మూడవ చరణం

నాయముగా అలమేల్మంగ వేంకటనాథుఁడు ననుఁ గూడి నవ్వినంతలోనె

వోయమ్మ నేఁజెల్ల వూర నాఁట చాట వున్న పనులవారమా

పాయక ఆతఁడు నీ పతియైతే పక్క పవ్వళించి వుండవలెఁ గాక

కాయని కాపులు పూయని పూతలు గట్టి కాపురాలు గుత్తగొందురటె

తాత్పర్యము:

వేంకటనాథుడు నాతో (అలమేల్మంగతో) కూడి నవ్వినంత మాత్రాన ఊరంతా చాటింపు వేస్తావా? మేము నీచమైన పనులు చేసేవారమా? ఆయన నీ భర్తే అయితే ఆయన పక్కన పడుకుని సుఖపడాలి గానీ, ఇలా పసలేని మాటలు చెబుతూ మా కాపురాలను విమర్శించడం సరికాదు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ అలమేల్మంగ ప్రస్తావన ద్వారా ఇది దైవికమైన శృంగారమని కవి ముక్తాయించారు. "కాయని కాపులు పూయని పూతలు" అన్న సామెత లాంటి ప్రయోగం అద్భుతం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ పరమాత్మతో కలిసినప్పుడు కలిగే ఆనందం (బ్రహ్మానందం) అన్యులకు అర్థం కాదు. అది అనుభవించిన వారికే తెలుస్తుంది. బయటి లోకానికి అది వింతగా తోచవచ్చు.

---

క్షేత్రయ్య, సారంగపాణి కీర్తనలతో పోలిక

తాళ్లపాక కవుల శృంగార సంకీర్తనలు తరువాతి కాలంలో వచ్చిన క్షేత్రయ్య పదాలకు, సారంగపాణి కీర్తనలకు పునాది వంటివి.

• క్షేత్రయ్యతో పోలిక: క్షేత్రయ్య పదాలలో "మువ్వగోపాల" ముద్రతో నాయికల మధ్య ఇటువంటి వాదోపవాదాలు, "సామన్య" లేదా "పరకీయ" నాయికల ప్రస్తావన ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు: "ఎవ్వడే వాడు.. ఎందు వచ్చెనో గాని.." అన్న పదంలో నాయిక తన ఇంటి ముందుకు పరపురుషుడు రావడాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది. చినతిరుమలాచార్యుల ఈ కీర్తనలో ఉన్నట్లే, క్షేత్రయ్య పదాల్లో కూడా నాయిక యొక్క గడుసుతనం, చమత్కారం కనిపిస్తాయి.
• సారంగపాణి: సారంగపాణి పదాల్లో జానపద సొగసు, పచ్చిదనం ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఈ కీర్తనలోని "దిమ్మరికత్తె", "పొంచులుండడం" వంటి వాడుక భాషా ప్రయోగాలు సారంగపాణి రచనలకు మార్గదర్శకాలుగా నిలిచాయి.

ముగింపు: ఈ కీర్తన భగవంతుని లీలా మానుష విగ్రహ తత్వాన్ని, భక్తుడికి భగవంతుడికి మధ్య ఉండే చనువును శృంగార రసంలో ముంచి అందిస్తుంది.

. నెట్టన నీతో నెప్పుడు

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -168

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 17-02 -2026

అవతారిక

ఈ సంకీర్తన అసంపూర్ణంగా ( మొదటి చరణములో నాలుగవ పంక్తి మొదటి పదం వరకు మాత్రమే)  ఉంది.అన్నమయ్య వేంకటేశుని దయతో ఆయన శైలిలో సాహసంతో  మిగతా చరణాలు వ్రాసి ఈ కీర్తనకు వ్యాఖ్య వ్రాసాను. రచనా దోషాలను  స్వామి మన్నించాలని ప్రార్థన. )  

ఈ సంకీర్తనలో అలమేలుమంగమ్మ శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై తన అలుకను ప్రదర్శిస్తూ, ప్రణయ కోపంతో ఆయన్ని ఎలా బంధించగలదో వివరిస్తుంది. లౌకికమైన శృంగార చేష్టల ద్వారా అలౌకికమైన భక్తి పారవశ్యాన్ని, స్వామిపై తనకున్న అచంచలమైన అధికారాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ అద్భుతంగా చిత్రించారు.

---

పల్లవి

నెట్టన నీతో నెప్పుడు బాయని - నేజేరి బాసేది

చిట్టకాలనిన్ను - చిత్తరుబొమ్మ జేసేది ॥

• తాత్పర్యము:

ఓ శ్రీనివాసా! ఎప్పుడూ నిన్ను విడిచి ఉండని నేను, ఇప్పుడు కావాలనే నీకు దూరంగా ఉన్నట్లు నటిస్తూ నీపై అలుక చూపిస్తున్నాను. శృంగార చేష్టలలో ( చిట్టకాలు)  నాపై నీకు మోహం పెరిగేలా చేసి, నిన్ను కదలకుండా ఒక చిత్తరువు (చిత్రపటం) లాగా నిశ్చేష్టుడిని చేసేస్తాను.

• విశేషాలు:

'చిత్తరుబొమ్మ' అనడంలో రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒకటి- పరవశంతో కదలలేకపోవడం, రెండు- భక్తుని హృదయంలో దైవం స్థిరంగా ముద్రితమైపోవడం. నాయకుడిని తన అదుపులోకి తెచ్చుకోవాలనే నాయిక పంతం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ (భక్తుడు) పరమాత్మను తన ప్రేమతో బంధించాలని కోరుకోవడం ఇక్కడి విశేషం. భగవంతుడు భక్తుడి ప్రేమానురాగాలకు లోనై, ఆ ప్రేమలో మునిగిపోయి వేరే లోకం తెలియని స్థితికి చేరుకుంటాడని దీని భావం.

---

మొదటి చరణం

కూటమిని జాటి మేకులు చేసి, బింకపు

మాటలనన్నలయించి - మరుబారి దోసి

కాటుక కన్నుల నిన్ను - కలిసి గుబ్బలగుమ్మి

నోటికసి దీరనీ - నొక్కి వేసేది ॥

• తాత్పర్యము:

మన కలయికను వాయిదా వేస్తూ నిన్ను పెద్దరికాలతో ( మేకులు) ఊరిస్తాను. నా గర్వపు మాటలతో నిన్ను అలసిపోయేలా చేసి, మన్మథుని బాణాలకు నిన్ను గురి చేస్తాను. నా కాటుక కన్నుల చూపులతో నిన్ను బంధించి, నా కౌగిలిలో నిన్ను గట్టిగా అదిమి పట్టి నా మనసులోని కోరికలన్నీ తీర్చుకుంటాను.

• విశేషాలు:

ఇందులో ప్రణయ కలహంలోని తీక్షణత కనిపిస్తుంది. 'నోటికసి' అంటే మనసులో ఉన్న గాఢమైన వాంఛ అని అర్థం. అలుక తీరిన తర్వాత కలిగే కలయికలో ఉండే గాఢతను అన్నమయ్య వర్ణించారు.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుని త్వరగా ప్రసన్నం చేసుకోకుండా, విరహవేదన అనే 'మేకు'తో భక్తుడు తన భక్తిని పరీక్షించుకుంటాడు. ఆ వేదన పారాకాష్ఠకు చేరినప్పుడు కలిగే కలయిక అత్యంత మధురంగా ఉంటుంది.

---

రెండవ చరణం

సరసమున నీ మోము - చందురుని జూచి

విరుల బాణములేసి - వింత సేసేది

గరువపు నీ యెదపై - ఘనముగ గోరులించి

మరులు కొలిపి నిన్ను - మరలించేది ॥

• తాత్పర్యము:

చంద్రుని వంటి నీ అందమైన ముఖాన్ని చూస్తూ, నీపై ప్రేమ బాణాలు కురిపిస్తాను. నీ విశాలమైన వక్షస్థలంపై నా గోటి గాట్లతో ముద్రలు వేసి, నీకు నాపై అమితమైన వ్యామోహం కలిగేలా చేసి, నిన్ను వేరే ద్యాస లేకుండా నా వైపుకు తిప్పుకుంటాను.

• విశేషాలు:

నఖక్షతాలు (గోరు గాట్లు) శృంగార శాస్త్రంలో అనురాగానికి గుర్తులు. స్వామి హృదయం భక్తుని ముద్రలతో నిండిపోవాలని కవి భావన. తన అలుకతో స్వామిని తన దారికి తెచ్చుకోవడమే నాయిక ఉద్దేశం.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుని సౌందర్యానికి ముగ్ధుడైన భక్తుడు, తన సేవ అనే ఆయుధంతో స్వామి హృదయాన్ని గెలుచుకుంటాడు. లోకమంతా భగవంతుని మాయలో ఉంటే, భక్తుడు మాత్రం తన భక్తితో భగవంతుడినే ప్రేమలో పడేస్తాడు.

---

మూడవ చరణం

వేడుకతో తిరువేంకట - విభుడవు నీవని

కూడి నా మదిలోన - కొలువుంచేది

యీడె లేని సుఖాన - నెనసి నన్ను నేలితివి

జోడుగ నీ కౌగిట - జొక్కివుండేది ॥

• తాత్పర్యము:

నీవు సాక్షాత్తు తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వరుడవని తెలిసి, నిన్ను ఎంతో వేడుకగా నా మనసులోనే ప్రతిష్ఠించుకుంటాను. సాటిలేని ఆనందంతో నీవు నన్ను స్వీకరించి ఏలుకున్నావు. ఇకపై ఎల్లప్పుడూ నీ సాన్నిధ్యంలో పరవశించి ఉండిపోతాను.

• విశేషాలు:

ఇది మంగళాంతం. అలుకతో మొదలైన కీర్తన, స్వామి శరణాగతితో, అద్వైత స్థితిని తలపించే కౌగిలింతతో ముగుస్తుంది. కోపం పోయి అనురాగం స్థిరపడింది.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ఇది జీవాత్మ-పరమాత్మల ఐక్యం. భక్తుడు తన సర్వస్వాన్ని స్వామికి అర్పించి, ఆయనలో లీనమైపోవడమే ఈ 'జొక్కివుండటం'. బాహ్య ప్రపంచాన్ని మరిచి దైవచింతనలో మునిగిపోవడమే పరమార్థం.

 అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -169

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 18-02 -2026

 తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార సంకీర్తనలో పరమాత్మ అయిన శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు తన ప్రియురాలైన అలమేలుమంగ విరహంలో తల్లడిల్లుతూ, ఆమెతో గడిపే మధుర క్షణాలను గుర్తుచేసుకునే విరహ వేదనను అత్యంత మనోహరంగా వర్ణించారు. జీవుడు దేవుడి కోసం పరితపించడం ఒక ఎత్తైతే, భక్తుడి (నాయిక) సాన్నిధ్యం కోసం భగవంతుడే ఆరాటపడటం ఈ కీర్తనలోని ప్రత్యేకత.

---

పల్లవి

నెలఁతఁ బాసి వుండలేను నిమిష మెందు నేఁడు నాకు

తలఁపులో నీవలెనే రతుల తరుణిఁ గలయు టెన్నఁడే

తాత్పర్యము:

ఆ పడతిని (అలమేలుమంగను) వదిలి నేను ఒక్క నిమిషం కూడా ఉండలేకపోతున్నాను. నా మనసులో ఎప్పుడూ ఆమె ఆలోచనలే ఉన్నాయి. ఆ సుగుణవతిని మళ్ళీ ఎప్పుడు కలుసుకుంటానో, ఆ రతి సుఖాలను ఎప్పుడు అనుభవిస్తానో అని స్వామి ఆవేదన చెందుతున్నారు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ శ్రీవేంకటేశ్వరుడు ఒక సామాన్య విరహ నాయకుడిలా తన ఆవేదనను వ్యక్తపరుస్తున్నారు. భగవంతుడికి కూడా తన భక్తురాలైన నాయిక ఎడబాటు ఎంత కష్టంగా ఉంటుందో పెదతిరుమలాచార్యులు ఇక్కడ అద్భుతంగా చిత్రించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పరమాత్మ తన సృష్టిలోని జీవుల పట్ల (ప్రకృతి పట్ల) చూపే అమితమైన అనురాగానికి ఇది ప్రతీక. భక్తుడు దేవుని కోసం ఎంతగా తపిస్తాడో, భక్తుని సామీప్యం కోసం భగవంతుడు కూడా అంతే తపిస్తాడని దీని అర్థం.

---

మొదటి చరణం

ముదిత నాయెదుట నిలిచి మోసులువార నవ్వు నవ్వి

కదలుఁజూపులఁ జూచి నాకు కన్ను లార్చు టెన్నఁడే

వదలుఁ బయ్యద సవదరించి వలపుతేట చవులు చూపి

కొదలు మాటల ముద్దు గునిసి కూరిమి గొసరు టెన్నఁడే

తాత్పర్యము:

ఆ చిన్నది నా ఎదుట నిలబడి మొగ్గలు విరిసినట్లుగా చిరునవ్వు చిందిస్తూ, చంచలమైన చూపులతో నన్ను చూస్తూ కన్నుగీటే కాలం మళ్ళీ ఎప్పుడు వస్తుందో! జారిపోతున్న పైటను సర్దుకుంటూ, తన వలపు రుచులను నాకు చూపిస్తూ, ముద్దులొలికే మాటలతో గారాబం చేస్తూ ప్రేమగా నన్ను ఎప్పుడు అడుగుతుందో కదా!

విశేషాలు:

నాయిక యొక్క శృంగార చేష్టలను, ఆమె కంటి సైగలను, మాట్లాడే తీరును పెదతిరుమలయ్య చాలా సహజంగా వర్ణించారు. 'మోసులువార' అంటే మొగ్గలు తొడిగినట్లు అని అర్థం, అంటే ఆమె నవ్వు అంత తాజాగా, అందంగా ఉంటుందని భావం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు భక్తుని యొక్క చిన్నపాటి సేవను, ప్రేమపూర్వకమైన పలకరింపును ఎంతగా కోరుకుంటాడో ఇక్కడ తెలుస్తుంది. భక్తుని అమాయకత్వంతో కూడిన భక్తిని పరమాత్మ ఒక మధురమైన అనుభవంగా స్వీకరిస్తాడు.

---

రెండవ చరణం

చెలియ సిగ్గున మోము వంచి చెక్కునఁ జేయి మాటు సేసి

మలసి వీడె మిచ్చి ఆకు మడిచి యిచ్చు టెన్నఁడే

వలుద చన్ను లురము మోఁపి వాసన యూర్పు చల్లిచల్లి

కలయ మోవితేనె లొసఁగు కంచము పొత్తులెన్నఁడే

తాత్పర్యము:

ఆమె సిగ్గుతో ముఖం వంచుకొని, బుగ్గ మీద చెయ్యి పెట్టుకొని మురిసిపోతూ నాకు తాంబూలం మడిచి ఇచ్చే రోజు ఎప్పుడు వస్తుంది? ఆమె తన  ఆలింగనంతో నన్ను మురిపిస్తూ, సుగంధ భరితమైన నిట్టూర్పులు నాపై విడుస్తూ, తన అధరామృతాన్ని (పెదవి తేనెను) అందిస్తూ, నాతో కలిసి ఒకే కంచంలో భోజనం చేసే ఆ అదృష్టం మళ్ళీ ఎప్పుడో!

విశేషాలు:

ప్రాచీన శృంగార సాహిత్యంలో 'కంచము పొత్తు' (ఒకే కంచంలో భోజనం చేయడం) అనేది అత్యంత సన్నిహితత్వానికి గుర్తు. నాయికా నాయకుల మధ్య ఉన్న ఏకత్వాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ-పరమాత్మల ఐక్యాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. భక్తుడు తన సర్వస్వాన్ని (తాంబూలం, భోజనం వంటి లౌకిక సుఖాలతో సహా) భగవంతుడికి అర్పించి, ఆయనతో కలిసిపోవాలని కోరుకోవడమే ఇందులోని పరమార్థం.

---

మూడవ చరణం

యింతి నన్నుఁ జేరఁ బిలిచి యింటిలోని పరపు మీఁద

దొంతికళలు రేఁగ నంటి దొమ్మి సేయు టెన్నఁడే

వింత లేక యిపుడె శ్రీవేంకటేశ్వరుఁడనైన

పొంతనున్న నన్నుఁగూడ పొద్దు దెలియు టెన్నఁడే

తాత్పర్యము:

ఆ సుందరి నన్ను దగ్గరకు పిలిచి, శయ్యపై తన కళా నైపుణ్యంతో నన్ను మురిపించి, నాతో ప్రేమ యుద్ధం చేసేది ఎన్నడో! ఏ మార్పు లేకుండా ఇప్పుడు శ్రీవేంకటేశ్వరుడినై ఆమె పక్కనే ఉన్నప్పటికీ, ఆమె నన్ను కలిసి పరవశించి సమయం తెలియని స్థితిలో మునిగిపోయే ఆ మధుర క్షణాలు ఎప్పుడు వస్తాయో!

విశేషాలు:

ముగింపులో కవి 'శ్రీవేంకటేశ్వరుడు' అనే ముద్రను ఉపయోగిస్తూ, ఈ విరహ వేదన అంతా సాక్షాత్తు ఆ స్వామిదే అని స్పష్టం చేశారు. పరమాత్మ తన లీలా వినోదంలో భాగంగా భక్తురాలితో కలిసి ఉండటాన్ని ఇక్కడ చూడవచ్చు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

'పొద్దు దెలియుట' అంటే కాల జ్ఞానం మరచిపోవడం. భగవంతునితో ఐక్యమైనప్పుడు భక్తుడికి బాహ్య ప్రపంచం పట్ల స్పృహ ఉండదు. ఆ స్థితిని (సమాధి స్థితి లేదా పరమానందం) పొందే వరకు ఉండే తపనే ఈ కీర్తన సారాంశం.

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -170

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 19-02 -2026

శ్రీ తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార కీర్తన, శ్రీ వేంకటేశ్వరునికి మరియు అలమేలుమంగమ్మకు మధ్య గల అనిర్వచనీయమైన అనురాగాన్ని వర్ణిస్తుంది. విరహ వేదనను పోగొట్టి, ఆనందాన్ని ప్రసాదించే నాయకానాయికల కలయికను అన్నమయ్య ఇందులో అత్యంత రమణీయంగా చిత్రించారు.

---

పల్లవి

నెలత నెడబాయనిదె - నిత్యోత్సవము

అలివేణి రతియె ది - వ్యౌషధము

తాత్పర్యము

తన ప్రియురాలిని వీడకుండా ఉండటమే ఆ స్వామికి నిత్యం జరిగే పండుగ వంటిది. తుమ్మెదల వంటి నల్లని జుట్టు గల ఆ సుందరితో కూడిన రతి క్రీడే అతనికి ఒక దివ్యమైన ఔషధం వంటిది.

విశేషాలు

లౌకికమైన ఉత్సవాల కంటే ప్రియురాలితో గడిపే సమయం ఉన్నతమైనదని, ఆమె సాంగత్యం సకల రోగాలను హరించే మందు లాంటిదని కవి చమత్కరించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

జీవాత్మ (నాయిక), పరమాత్మ (నాయకుడు) ఎడబాటు లేకుండా కలిసి ఉండటమే అసలైన వైభవం. సంసార తాపత్రయాల నుండి విముక్తి పొందేందుకు పరమాత్మతో అనుసంధానమవ్వడమే దివ్యౌషధం.

---

మొదటి చరణం

కవబాసి విరహాగ్ని - గాసిబడు విభునకు

ఉవిద నెమ్మోము చం - ద్రోదయమ్ము

చివురు విల్తుని కేళి - జివికిన చెలిమోవి

ధవళ నేత్రునకు జిం - తామణి

తాత్పర్యము

తోడు బాసి విరహమనే అగ్నితో బాధపడే భర్తకు (నాయకుడికి), ఆ వనిత ముఖం చంద్రోదయం లాగా చల్లదనాన్ని ఇస్తుంది. మన్మథ క్రీడలో అలసిపోయిన ఆ స్వామికి, చిగురు వంటి ఆమె పెదవి కోరిన కోర్కెలు తీర్చే చింతామణి లాంటిది.

విశేషాలు

చంద్రోదయం వల్ల అగ్ని చల్లారినట్లు, ఆమె ముఖ సందర్శనం వల్ల విరహ తాపం తగ్గుతుందని అందమైన రూపకాన్ని వాడారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

అజ్ఞానమనే చీకటిలో ఉన్న భక్తునికి భగవంతుని ముఖారవిందం జ్ఞానోదయం కలిగిస్తుంది. ఆ స్వామి చరణాల చెంత చేరుటయే భక్తుని కోర్కెలను తీర్చే చింతామణి.

---

రెండవ చరణం

చెమరుమైసతి తోడ - జింత బలుకనిపతికి

రమణి పలుకులె తేనె - రసములౌ శ్రుతికి

తమితోడ దనమేన - తలకొన్న ప్రియునకును

సమదమదనగజాంకు - శమ్ము కొనగోరు

తాత్పర్యము

చెమర్చిన శరీరంతో తన బాధను చెప్పుకోలేని పతికి, ఆమె మాటలు చెవులకు తేనె రసం లాగా మధురంగా ఉంటాయి. మిక్కిలి కోరికతో ఉన్న ప్రియునికి ఆమె కొనగోరు మన్మథుడనే ఏనుగును అదుపు చేసే అంకుశం లాంటిది.

విశేషాలు

చెవులకు తేనెను, గోళ్లకు అంకుశాన్ని పోల్చడం ద్వారా శృంగార రసంలోని గాఢతను అన్నమయ్య అద్భుతంగా పండించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

భగవత్ నామస్మరణం భక్తుని చెవులకు అమృతం లాంటిది. మనిషిలోని మద గజాల వంటి అరిషడ్వర్గాలను అదుపు చేయడానికి భక్తి అనే అంకుశం అవసరం.

---

మూడవ చరణం

అలరుచును నేడు మా - యలమేలుమంగ మై

జిలుకు కుంకుమకాంతి - సిందూరము

యెలమితో శ్రీవేంక - టేశుడనిశము (సల్పు)

జలజాక్షి కూటమే - సంజీవి నగము

తాత్పర్యము

వికసిస్తున్న మా అలమేలుమంగమ్మ శరీరంపై మెరుస్తున్న కుంకుమ కాంతి సిందూరం వలె ప్రకాశిస్తోంది. ఆ పద్మాక్షిని కూడి శ్రీవేంకటేశ్వరుడు అనునిత్యం జరిపే ఆనందమే అతనికి సంజీవని పర్వతం వంటిది (పునర్జన్మ నిచ్చేది).

విశేషాలు

అలమేలుమంగమ్మ కుంకుమ కాంతిని సిందూరంతో పోల్చడం, వారి కలయికను ప్రాణాన్ని నిలబెట్టే సంజీవని పర్వతంతో పోల్చడం ఈ కీర్తనకు పరమావధి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు (పరమాత్మ), అలమేలుమంగమ్మ (ప్రకృతి/జీవాత్మ)ల నిత్య కల్యాణమే సృష్టికి మూలం. ఆ దైవికమైన కలయికే భక్తులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించే సంజీవని.

నెలతయుపరతి సలుప

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -171

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 20-02 -2026

అలమేలుమంగమ్మ శ్రీవేంకటేశ్వరునితో కూడి జరిపే రతి క్రీడను, ఆమె శృంగార చేష్టలను అన్నమయ్య ఒక అపురూపమైన నృత్య ప్రదర్శనతో పోలుస్తూ ఇందులో అద్భుతంగా వర్ణించారు.

నాయికానాయకుల కలయికను ఒక గమకయుక్తమైన నాట్యంగా భావిస్తూ, భక్తిని శృంగార రసంలో ముంచి అందించారు.

---

పల్లవి:

నెలతయుపరతి సలుప - నిబ్బరమున

గులుకు గుబ్బల పడతి - గుబ్బతిల్లంగా ॥

తాత్పర్యము:

ఆ పడతి (అలమేలుమంగ) మనసు నిండుగా ఉత్సాహంతో పరమాత్మునితో రతి క్రీడలో పాల్గొంటోంది. ఆ సమయంలో ఆమె వక్షోజాలు ఉప్పొంగుతూ, ఆమెలోని పారవశ్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాయి.

విశేషాలు:

ఇక్కడ 'నిబ్బరము' అంటే ధైర్యము లేదా నిండుదనము అని అర్థం. భగవంతునితో కూటమిలో భయం లేకుండా, సంపూర్ణ ఆత్మనివేదనతో ఆమె పాల్గొంటోందని కవి భావం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ (నెలత) పరమాత్మతో కలిసే క్రమంలో పొందే ఆనందానుభూతిని 'రతి'గా వర్ణించారు. భక్తుడు దైవంతో మమేకమైనప్పుడు కలిగే ఉద్వేగాన్ని ఇక్కడ శృంగార పరిభాషలో చెప్పారు.

---

చరణం 1:

కపురగంధపు జెమట - కరగి దిగ జారంగ

తపనతో ముంగురులు - తడసి యల్లాడ

కపటమున విభునిపై - కౌగిలింతలు సేయ

డపుడె గతులకు పాత్ర - యాడినట్లుండె ॥

తాత్పర్యము:

శరీరానికి పూసుకున్న కర్పూర గంధం చెమటతో కరిగి కారుతోంది. ఆ వేడికి ముంగురులు తడిసి గాలికి ఆడుతున్నాయి. ఆమె తన నాథునిపై నెపము పెట్టి కౌగిలించుకుంటుంటే, అది అచ్చం ఒక నాట్యగత్తె తాళగతులకు అనుగుణంగా అభినయించినట్లుగా ఉంది.

విశేషాలు:

చెమట బిందువులను, కదిలే ముంగురులను అన్నమయ్య నాట్యంలోని 'అభినయం'తో పోల్చారు. 'పాత్ర ఆడినట్లు' అనడంలో ఆమె చేష్టలు కళాత్మకంగా ఉన్నాయని అర్థం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

దైవ చింతనలో భక్తుడు తన్మయత్వం చెందినప్పుడు కలిగే శారీరక వికారాలు (చెమట పట్టడం, గగుర్పాటు) ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి. భగవంతుని చేరుకోవాలనే తపన (తాపం) భక్తుడిని ఎలా ఓలలాడిస్తుందో ఇది సూచిస్తుంది.

---

చరణం 2:

గట్టిగుబ్బలు పట్టి - కడలు కదలాడంగ

పెట్టుకొను ముత్యాల - పేరులూగాడ

చిట్టకపు గాంతలును - చేరి నర్తింపగా

మట్టుగా అపరంజి - మడచినట్లుండె ॥

తాత్పర్యము:

ఆమె కదలికల వల్ల హృదయంపై ఉన్న ముత్యాల హారాలు అటూ ఇటూ ఊగుతున్నాయి. చెలికత్తెలు చుట్టూ చేరి నృత్యం చేస్తుంటే, ఆ దృశ్యం అచ్చం మేలిమి బంగారాన్ని మడతపెట్టినట్లుగా ఎంతో కాంతివంతంగా, పొందికగా కనిపిస్తోంది.

విశేషాలు:

అలమేలుమంగమ్మ దేహ ఛాయను 'అపరంజి' (బంగారం) తో పోల్చడం అన్నమయ్య శైలి. ముత్యాల హారాల కదలికలు నాట్యంలోని లయను ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ముత్యాల హారాలు భక్తుడి సుగుణాలకు ప్రతీకలు. భగవంతుని సన్నిధిలో భక్తుడి ఆత్మీయ అనుబంధం ఒక సువర్ణమయమైన అనుభవంలాగా, ఎంతో విలువైనదిగా ఉంటుందని దీని అంతరార్థం.

---

చరణం 3:

కొండుక సింగపునడుము - గునిసి గునిసాడంగ

మెండుకొని గళరవము - మెరయగాను

వుండర శ్రీవేంకటప్ప - డొగి జవులగూడితే

పండు జిగురున పక్షి - పడ్డయట్లుండె ॥

తాత్పర్యము:

ఆమె సింహం వంటి సన్నని నడుము వయ్యారంగా కదులుతోంది. ఆమె గొంతులో నుండి వచ్చే మధుర ధ్వనులు వినిపిస్తున్నాయి. శ్రీవేంకటేశ్వరుడు ఆమెతో కూడినప్పుడు, ఆ దృశ్యం చిగురుటాకులపై ఒక పక్షి వాలినట్లుగా ఎంతో మెత్తగా, సుకుమారంగా ఉంది.

విశేషాలు:

చివరి చరణంలో అన్నమయ్య తన ముద్రను (వేంకటప్ప) వాడుతూ, స్వామివారి సాన్నిహిత్యాన్ని 'పండు జిగురున పక్షి పడ్డట్లు' అనే అందమైన సామెతతో ముగించారు. ఇది అత్యంత కోమలమైన శృంగార స్థితి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పక్షి (జీవాత్మ) చిగురుటాకు వంటి పరమాత్మ పాదాల చెంత చేరి సేదతీరడం ఇక్కడి పరమార్థం. భగవంతుని కరుణలో భక్తుడు పొందే పరమ శాంతిని ఈ వర్ణన సూచిస్తుంది.

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -172

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 21-02 -2026

తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యుల వారు రచించిన ఈ కీర్తనలో, శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామి మరియు అలమేలుమంగమ్మల దివ్య వివాహ మహోత్సవ వేడుకను కళ్లకు కట్టినట్లుగా వర్ణించారు. పెళ్లి వేళలో చెలులందరూ కలిసి సంబరంగా పాడుకునే ఈ పాటలో, ఆ దివ్య దంపతుల రూప సౌందర్యాన్ని, వారి మధ్య ఉన్న చక్కని పొంతనను కవి అత్యంత మనోహరంగా చిత్రించారు.

---

పల్లవి

నేఁడే పెండ్లివేళ నేఁడే నాగవల్లి

ఆడుచు సోబానఁ బాడు మనరే చెలులూ

తాత్పర్యము

"ఓ చెలులారా! ఈరోజే శుభప్రదమైన పెళ్లి సమయం, ఈరోజే నాగవల్లి ఉత్సవం(పెండ్లిలో నాలవనాడు జరుగు శుభకార్యము). మనమందరం సంతోషంతో ఆడుతూ, పాడుతూ ఆ దివ్య దంపతులకు పెండ్లిపాటలు (సోబానలు) పాడండి" అని చెలికత్తెలు ఒకరినొకరు పురమాయించుకుంటున్నారు.

విశేషాలు

వివాహ క్రతువులో 'నాగవల్లి' అనేది ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టం. పెళ్లి సంబరాల్లో ఉండే కోలాహలాన్ని, మంగళ గీతాల ప్రాధాన్యతను పల్లవిలో పెదతిరుమలాచార్యులు ప్రతిబింబించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

భగవంతుడికి, ప్రకృతికి (లేదా జీవాత్మకు) జరిగే కల్యాణమే మోక్షానికి మార్గం. భక్తులందరూ ఈ దివ్య కల్యాణాన్ని చూసి ఆనందించడం అంటే దైవ లీలలో పాలుపంచుకోవడమే.

---

చరణం 1

కనకాంబరుఁ డతఁడు కనకకుచగిరి యీకె

కొనబుగల యిద్దరికిఁ గూడెఁ బొంతనము

వనజనాభుఁ డతఁడు వనజలోచన యీకె

ఘనమైన కంకణము గట్టరే చెలులు

తాత్పర్యము

స్వామివారు బంగారు వస్త్రాలు ధరించిన కనకాంబరుడు, అమ్మవారు మేలిమి బంగారుకొండల వంటి స్తనములు కలిగినది. వీరిద్దరి రూపాలు ఒకరికొకరు ఎంతో చక్కగా సరిపోయాయి. ఆయన పద్మము నాభియందు కలవాడు (వనజనాభుడు), ఆమె పద్మము వంటి కన్నులు కలది (వనజలోచన). ఓ చెలులారా! ఇటువంటి గొప్ప విలాసము కలిగిన ( కొనబు) జంటకు మంగళకరమైన కంకణాలు కట్టండి.

విశేషాలు

నాయికానాయకుల శారీరక సౌందర్యాన్ని 'కనక' (బంగారం), 'వనజ' (పద్మం) వంటి పదాలతో పోలుస్తూ వారి దివ్యత్వాన్ని వర్ణించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

లక్ష్మీనారాయణుల కలయిక ఐశ్వర్యానికి, సృష్టికి సంకేతం. భగవంతుని సంకల్పానికి, ప్రకృతి సహకారం తోడైనప్పుడే సృష్టి పరిపూర్ణమవుతుంది.

---

చరణం 2

నీలవర్ణుఁ డతఁడు నీలకుంతలి యీకె

చాలుకొని యిద్దరికి జంట దగును

ఆలరైన శంఖధరుఁ డితఁ డీకె కంబుకంఠి

యీ లీల నారతులు యెత్తరే చెలులు

తాత్పర్యము

స్వామి నీలమేఘ శ్యాముడు, అమ్మవారు నల్లని కురులు కలది. వీరిద్దరి జంట  వరుస కట్టినట్ళు ( చాలుకొని) చూడముచ్చటగా ఉంది. ఆయన శంఖాన్ని ధరించినవాడు, ఆమె శంఖము వంటి అందమైన మెడ కలది. ఓ చెలులారా! ఈ దివ్య రూపాలకు మంగళ హారతులు పట్టండి.

విశేషాలు

శరీర ఛాయను, అవయవ సౌష్ఠవాన్ని వర్ణిస్తూ వారి మధ్య ఉన్న అద్భుతమైన సాదృశ్యాన్ని కవి ఇక్కడ వివరించారు. శంఖం మంగళకరమైన చిహ్నం, అది స్వామి చేతిలోనూ, అమ్మవారి కంఠంలోనూ వెలుగుతోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

భగవంతుడు నీలవర్ణమై ఆకాశమంత అనంతమైన వాడైతే, అమ్మవారు భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చే కరుణామయి. వారిద్దరి అన్యోన్యత భక్తజనులకు రక్షణ కవచం.

---

చరణం 3

జలధిశాయిని యతఁడు జలధికన్నెక యీకె

కలిగె నిద్దరికి వొక్క కైవాడము

అలరు శ్రీవేంకటేశుఁ డతఁ డీకె మహాలక్ష్మి

వెలయఁగల సిరి దీవించరే చెలులు

తాత్పర్యము

ఆయన క్షీర సముద్రముపై శయనించేవాడు, ఆమె సముద్ర రాజపుత్రిక. వీరిద్దరి మధ్య పుట్టుకతోనే విడదీయరాని  ఒకే  సంబంధం ఉంది. ఆయనే సాక్షాత్తు శ్రీవేంకటేశ్వరుడు, ఈమె మహాలక్ష్మి. లోకకల్యాణకారకులైన ఈ దంపతులను సకల సంపదలు కలగాలని (సిరి వెలయాలని) దీవించండి.

విశేషాలు

సముద్రం వీరిద్దరికీ నివాసస్థానం. వేంకటేశ్వరుడు, మహాలక్ష్మిల దివ్యత్వాన్ని పెదతిరుమలాచార్యులు ఇక్కడ ముక్తాయింపుగా చెప్పారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

జగన్నాటక సూత్రధారి అయిన స్వామి, తన శక్తి స్వరూపిణి అయిన లక్ష్మీదేవితో కలిసి భక్తులను అనుగ్రహిస్తారు. ఈ దివ్య దంపతుల ఆశీస్సులు పొందడమే మానవ జీవిత పరమార్థం.

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -173
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 23-02 -2026
తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార కీర్తనలో, స్వామివారిపై అలిగిన ఒక ప్రౌఢ నాయిక (అలమేలుమంగ) తన చతురతను, అధికారాన్ని ప్రదర్శిస్తోంది. తనను అలయించిన శ్రీకృష్ణుడిని ఏకాంతంలో బంధించి, పరిహాసము చేస్తూ తనపై ఆమెకు ఉన్న అచంచలమైన ప్రేమను ఈ పదంలో వ్యక్తపరిచారు.

---

పల్లవి
నేను మంచిదానను కాగా - కాని తప్పు కాచితి గాక
మానునా తక్కిన యింతి - మదనగోపాలా॥
తాత్పర్యము
మదనగోపాలా! నేను చాలా మంచిదానను కాబట్టి నీవు చేసిన తప్పులన్నీ భరించి నిన్ను క్షమించాను. అదే వేరే ఏ స్త్రీ అయినా అయితే నీ తప్పులను ఇంత సులభంగా వదిలిపెట్టేదా? కచ్చితంగా నిన్ను నిలదీసేది.
విశేషాలు
నాయిక తన గొప్పతనాన్ని చెప్పుకుంటూనే, నాయకుడి తప్పును ఎత్తిచూపుతోంది. ఇందులో "సామర్ధ్యం" మరియు "ప్రేమ" కలగలిసి ఉన్నాయి.
మధుర భక్తి అంతరార్థం
జీవుడు భగవంతుని లీలలను ఒక్కోసారి తప్పుగా భావించినా, భక్తి అనే బంధంతో ఆయనను తన హృదయంలో బంధించగలననే ధీమాను ఇక్కడ చూడవచ్చు. భగవంతుని అపరాధాలను భక్తుడు మాత్రమే ప్రేమతో భరించగలడు.

---

చరణం 1
వెంట వెంట దిరుగుచు - వినయమే పచరించి
యింటికి రమ్మన్నా రాక - యెలయించేవు
వొంటి నా చే జిక్కితి - వోవరిలో పండబెట్టు
కొంటె నిను విడిపించు - కొనే దిక్కు గలదా?
తాత్పర్యము
నీ వెంట పడి ఎంతో వినయంగా బ్రతిమాలి ఇంటికి రమ్మన్నా వినకుండా నన్ను ఎంతో ఆయాసపెట్టావు. కానీ ఇప్పుడు ఒంటరిగా నా చేతికి చిక్కావు. నిన్ను గదిలోకి తీసుకెళ్లి మంచంపై పండబెట్టాను. ఓ కొంటెవాడా! ఇప్పుడు నా బందీవి, నిన్ను విడిపించేవారు ఎవరైనా ఉన్నారా?
విశేషాలు
నాయిక తన పట్టుదలతో నాయకుడిని లోబరుచుకున్న తీరు చమత్కారంగా ఉంది. 'ఓవరి' అంటే అంతఃపురంలోని గది లేదా ఏకాంత ప్రదేశం.
మధుర భక్తి అంతరార్థం
భగవంతుడు మొదట భక్తుడిని ఎంతో పరీక్షిస్తాడు, వెంటనే దొరకడు. కానీ ఏకాంత సాధనతో, నిశ్చలమైన భక్తితో ఆయనను హృదయ గృహంలో బంధిస్తే, ఆయన కూడా భక్తుడికి దాసోహం అనక తప్పదు.

---

చరణం 2
చెట్టబట్టి ప్రియములే - సెప్పి పాను పెక్కుమని
వొట్టుపెట్టినా గైకోక - పూరించేవు
పట్టుబడితివి నాచే - పట్టెమంచము మీద
కొట్టి (పడ) వేసితే విడిపించు - కొనే దిక్కు గలదా?
తాత్పర్యము
నీ చేయి పట్టుకుని, ఎన్నో ప్రేమ మాటలు చెప్పి, మంచం ఎక్కమని ఒట్టు పెట్టినా వినకుండా నన్ను ఊరించావు. ఇప్పుడు నా చేతికి పట్టుబడ్డావు. ఈ పట్టెమంచం మీద నిన్ను గట్టిగా అదిమి పట్టుకుంటే, నిన్ను విడిపించే దిక్కు నీకు ఉందా?
విశేషాలు
నాయకుడి అలకను లేదా చిలిపి చేష్టలను నాయిక తన ప్రగల్భాలతో ఎదిరిస్తోంది. ఇందులో నాయిక యొక్క 'ప్రౌఢిమ' (నేర్పు) కనిపిస్తుంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం
భగవంతుడిని శరణాగతి అనే పట్టెమంచం మీద భక్తితో బంధించినప్పుడు, ఆయన ఆ భక్తపాశం నుండి తప్పించుకోలేడు. భక్తుని ప్రేమముందు పరమాత్మ పరవశుడైపోతాడు.

---

చరణం 3
పందె మోడి యెవతెకో - పతిపై శ్రీవేంకటేశ!
మందెమేళమున నన్ను - మరచితివి
కందర్పకేళి గూడి - కలసి పట్టుకొని
క్రిందుపఱచి ప్రౌఢి - కెక్కితే మరి నీకు దిక్కుగలదా?
తాత్పర్యము
శ్రీవేంకటేశ్వరా! మరెవరితోనో పందెం కాసి ఓడిపోయావో ఏమో కానీ, ఆ హేళనలో నన్ను పూర్తిగా మరిచిపోయావు. ఇప్పుడు మన్మథ క్రీడలో నిన్ను గట్టిగా పట్టుకుని, నా ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాను. నా నేర్పుతో నిన్ను గెలిచినప్పుడు నీకు ఇక వేరే దిక్కు ఎక్కడుంది?
విశేషాలు
ఈ చరణంలో అన్నమయ్య స్వామివారి ముద్రను (శ్రీవేంకటేశ) ఉంచారు. నాయకుడిని పూర్తిగా తన వశం చేసుకున్నాననే తృప్తి నాయిక మాటల్లో కనిపిస్తుంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం
లోకమంతా భగవంతుని ఆధీనంలో ఉంటే, ఆ భగవంతుడు మాత్రం తనను నమ్మిన భక్తుని ఆధీనంలో ఉంటాడు. ఇది జీవాత్మ-పరమాత్మల పరమ రమ్యమైన సంగమం. 

నేనెట్లు తాళుదు 

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -174

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 26-02 -2026
అన్నమయ్య సంకీర్తనలలో శృంగార మంజరి ఒక అద్భుత ఘట్టం. ఈ కీర్తనలో స్వామివారి సాహసకృత్యాలకు, చనువుకు ముగ్ధురాలైన అలమేలుమంగ తన విరహాన్ని, పరవశాన్ని ఒకేసారి ప్రకటిస్తూ తన అసహాయతను వ్యక్తపరుస్తోంది.

---

పల్లవి
నేనెట్లు తాళుదు - నేనేల తగుదు
తానెట్టు నడచినా - తన చెల్లుబడియది

• తాత్పర్యము:

స్వామి నాతో ప్రవర్తించే తీరును నేను ఎలా భరించగలను? ఆయనతో వాదించడానికి నేనెంతటిదానిని? ఆయన ఏ విధంగా నడచుకున్నా అది ఆయన ఇష్టమే, ఎందుకంటే ఆయనకు నాపై ఉన్న అధికారం (చెల్లుబడి) అటువంటిది.

• విశేషాలు:

నాయకుడి పట్ల నాయికకు ఉన్న అచంచలమైన ప్రేమ, లొంగుబాటు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. "చెల్లుబడి" అనే పదం ద్వారా స్వామి సర్వాధికారి అని అన్నమయ్య చమత్కరించారు.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ పరమాత్మకు పూర్తిగా శరణాగతి చెందినప్పుడు, భగవంతుడు తనను ఏ స్థితిలో ఉంచినా అది ఆయన లీలేనని భావించడం ఇక్కడి అంతరార్థం.

---

మొదటి చరణం
వేడుకై కెంపు మో - విని పంట నానితే
నోడకందుకు నే - నొద్దందునా
వేడుకొనినా వినక - వేమారు పంటికొద్ది
కోడెగాలకు మోవి - కుమ్మెలు వోనొక్కితే

• తాత్పర్యము:

ఆయన వేడుకగా నా ఎర్రని పెదవిపై పంటి గాటు వేస్తే, భయం లేకుండా నేను వద్దని వారించగలనా? ఎంత వేడుకున్నా వినకుండా, ఆ యవ్వన గర్వంతో పదే పదే నా పెదవిని నొక్కి గంటు పడేటట్లు గాయపరుస్తుంటే నేను ఎలా తాళుకోగలను?

• విశేషాలు:

శృంగార రసంలోని "అధర పానాన్ని" అన్నమయ్య ఎంతో సున్నితంగా, పచ్చిగా కాకుండా కళాత్మకంగా వర్ణించారు.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తునిపై భగవంతుడు చూపే అనుగ్రహం ఒక్కోసారి బాధాకరంగా అనిపించినా (పరీక్షల రూపంలో), అది భక్తుడిని తన వశం చేసుకోవడానికేనని భావించాలి.

---

రెండవ చరణం
సరసత నా గుబ్బ - చన్నులలమితే
గరువమా నందుకు నే - కాంతాళించ
గరుసిచ్చి (?) నాతోడి - కాంతలలో పైట
చెరగు వారించి గోర - జీరలు సేసితే

• తాత్పర్యము:

సరసంగా ఆయన నా వక్షస్థలాన్ని తాకితే, గర్వంతో నేను ఆయనను కోపగించుకోగలనా? తోటి చెలులందరి ముందు గడుసుతనంతో నా పైట కొంగును తొలగించి, తన గోళ్లతో నాపై గీతలు (నఖక్షతాలు) చేస్తే నేనేం చేయగలను?

• విశేషాలు:

లోక మర్యాద కంటే ప్రియుడి సామీప్యమే మిన్న అని భావించే ముగ్ధా నాయిక మనస్తత్వం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లౌకికమైన సిగ్గుబిడియాలను (మాయను) వదిలిపెట్టినప్పుడే భగవంతుడు ఆత్మను తన సంకెలతో (గోరు గాట్లు) బంధిస్తాడనేది ఇక్కడి గూఢార్థం.

---

మూడవ చరణం
చిత్తజుకేళి నను - శ్రీవేంకటప్రభుడు
పొత్తెట్లు పనిగొన్న - పొలుపు గాదందునా
అత్తింటి కోడలని - యనుచు నందరిలోన
కొత్తగా నెదనుంచి - కొలువు సేసేనంటె

• తాత్పర్యము:

మన్మథ క్రీడలో శ్రీవేంకటేశ్వరుడు నన్ను ఏ విధంగా అనుభవించినా అది అందం కాదని నేను అనగలనా? పైగా అందరి ముందర నన్ను తన ఇంటి కోడలిగా (అర్ధాంగిగా) గౌరవిస్తూ, ఎంతో కొత్తగా నన్ను తన గుండెల్లో పెట్టుకుని ప్రేమిస్తుంటే నేను ఎలా కాదనగలను?

• విశేషాలు:

చివరగా స్వామి తనను పట్టపురాణిగా గౌరవించడాన్ని అన్నమయ్య అద్భుతంగా ముగించారు. "అత్తింటి కోడలు" అనే పదం ఆమెకు ఆ ఇంట్లో దక్కిన గౌరవప్రదమైన స్థానాన్ని సూచిస్తుంది.

• మధుర భక్తి అంతరార్థం:

అనేక జన్మల తర్వాత జీవాత్మ పరమాత్మతో లయమైనప్పుడు, భగవంతుడు ఆ ఆత్మను తన హృదయంలో శాశ్వతంగా ప్రతిష్ఠించుకుంటాడు.

నేనే వచ్చేగా నీయింటికి

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -175
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 27-02 -2026
తాళ్లపాక చినతిరుమలాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార కీర్తనలో, అలమేలుమంగమ్మ వేంకటేశ్వరునిపై చూపే ప్రణయ కోపాన్ని, ఆత్మీయమైన చనువును అద్భుతంగా చిత్రించారు. భక్తుడు భగవంతుని కోసం పరితపించే స్థితి నుండి, భగవంతుడే భక్తుని కోసం వేచి ఉండే ఉన్నతమైన "మధుర భక్తి" భావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

పల్లవి
నేనే వచ్చేగా నీయింటికి - నీవలయకురా
కానుక లంపకు మీ యీసరికే - (కాని) తప్పులయ్యీని జాణ!
తాత్పర్యము:
ఓ జాణవైన స్వామీ! నేనే స్వయంగా నీ ఇంటికి వస్తాను కదా, ఇక నువ్వు నా కోసం వెతుకుతూ రానక్కర్లేదు. ఇప్పుడు నాకు కానుకలు పంపవద్దు, అలా చేస్తే అందరికీ తెలిసిపోయి అది అపరాధం (తప్పు) అవుతుంది సుమా!
విశేషాలు:
నాయిక (అలమేలుమంగ) తన నాయకుడైన శ్రీనివాసునితో పరిహాసం ఆడుతోంది. "నేనే వస్తాను" అనడంలో ఆమెకు స్వామిపై ఉన్న అమితమైన అనురాగం కనిపిస్తుంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
జీవాత్మ (భక్తుడు) పరమాత్మను చేరుకోవాలనే తపనను ఇది సూచిస్తుంది. భగవంతుని అనుగ్రహం కోసం బాహ్యమైన ఆడంబరాలు, కానుకల కంటే అంతరంగికమైన భక్తితో ఆయనే వెతుక్కుంటూ వెళ్లడం ఉత్తమమని భావం.

---

మొదటి చరణం
యెడమాటలాడకురా అయ్యయ్యో - యింతులు వినేరు
పడమట పొద్దుగూడినంతలోనే - పనులు లెస్సయ్యీని జాణ!
తాత్పర్యము:
అయ్యయ్యో! ఇప్పుడు ఇక్కడ వంకర మాటలు (పరిహాసపు మాటలు) మాట్లాడకు, చుట్టూ ఉన్న ఇతరులు వింటారు. సాయంత్రం సూర్యుడు పడమట అస్తమించగానే మన కలుసుకునే పనులన్నీ సజావుగా జరుగుతాయి.
విశేషాలు:
లోక మర్యాదను పాటిస్తూనే, ఏకాంతం కోసం వేచి ఉండే నాయిక తొందర ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది. 'పడమట పొద్దుగూడడం' అనేది వారి కలయికకు సంకేతం.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
లౌకికమైన ప్రపంచంలో భగవంతుని గురించి అనవసర చర్చలు చేయడం కంటే, మనసు నిశ్చలంగా ఉన్నప్పుడు (ఏకాంతంలో) ఆ పరమాత్మను ధ్యానించడం వల్ల మోక్ష మార్గం సుగమమవుతుంది.

---

రెండవ చరణం
సన్నలు సేయకురా అయ్యయ్యో - చాల చింతయ్యీని
కొన్నెల కూడినంతలోనే నిన్ను - గూడుకొనేగాని జాణ!
తాత్పర్యము:
అయ్యో స్వామీ! అందరి ముందూ నాకు కంటి సైగలు చేయకు, దానివల్ల నాకు భయం, సంకోచం కలుగుతున్నాయి. వెన్నెల కురిసే సమయం రానీ, అప్పుడు తప్పకుండా నిన్ను చేరుకుంటాను కదా!
విశేషాలు:
స్వామి చేసే అల్లరిని, సైగలను మందలిస్తూనే, ఆమె తన అంగీకారాన్ని తెలుపుతోంది. 'కొన్నెల' (వెన్నెల) ఆహ్లాదకరమైన వాతావరణానికి ప్రతీక.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
భగవంతుని సాక్షాత్కారం పొందే క్రమంలో భక్తుడు తొందరపాటు పడకూడదు. జ్ఞానోదయం అనే వెన్నెల కలిగినప్పుడు, జీవాత్మ సహజంగానే పరమాత్మలో లీనమవుతుంది.

---

మూడవ చరణం
అలమేలుమంగను నన్నిట్టె - ఆరడిబెట్టకురా
కలికి శ్రీవేంకటనాథ నన్ను - గారవించి కూడితివి జాణ!
తాత్పర్యము:
ఓ శ్రీవేంకటేశ్వరా! అలమేలుమంగనైన నన్ను ఇలా వేధించకు. ఓ నేర్పరివైన స్వామీ! నన్ను ఎంతో గౌరవించి, ప్రేమతో నన్ను నీలో కలుపుకున్నావు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ అలమేలుమంగమ్మ తనను తాను స్వామికి సమర్పించుకుంది. స్వామి తనను 'గారవించి' (గౌరవించి) ఏలుకోవడం ఆమె ధన్యతను చాటుతోంది.
మధుర భక్తి అంతరార్థం:
ఇది శరణాగతికి పరాకాష్ఠ. భక్తుడు తన అస్తిత్వాన్ని పూర్తిగా వదులుకుని భగవంతునిలో ఐక్యం కావడమే నిజమైన "కూటమి". శ్రీవేంకటేశ్వరుని కరుణా కటాక్షాల వల్ల భక్తునికి లభించే గౌరవం, మోక్షం ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తాయి.

అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -176

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 28-02 -2026

 

తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యుల వారు రచించిన ఈ  కీర్తనలో భక్తుడు (జీవాత్మ) పరమాత్మ అయిన శ్రీవేంకటేశ్వరుని తనపై కరుణ చూపమని, శరణాగత భావంతో వేడుకుంటున్నాడు. భగవంతుని అపారమైన అనుగ్రహం ముందు తన వంటి అల్పుడిని రక్షించడం ఆయనకు చాలా చిన్న విషయమని అందమైన దృష్టాంతాలతో ఈ సంకీర్తనలో వివరించబడింది.

---

పల్లవి

నేనైతే నీడేరుదు నీకు లీలా మాత్ర మింతే

మానక నన్నేలు కొమ్మి మాధవ గోవిందా॥

తాత్పర్యము:

ఓ మాధవా! గోవిందా! నన్ను నీవు రక్షిస్తే నేను ధన్యుడినవుతాను, నా జన్మ తరిస్తుంది. అపరిమితమైన శక్తివంతుడవైన నీకు ఇది ఒక చిన్న క్రీడ వంటిది (లీలామాత్రం). కాబట్టి నన్ను అలక్ష్యం చేయకుండా నీవు ఏలుకో.

విశేషాలు:

ఇక్కడ 'లీలా మాత్రము' అనే పదం భగవంతుని సర్వశక్తిమత్వాన్ని సూచిస్తుంది. అనంత కోటి బ్రహ్మాండాలను సృష్టించేవాడికి ఒక సామాన్యుడిని రక్షించడం శ్రమలేని పని అని కవి చమత్కరించారు.

 

మొదటి చరణం

నీవు నన్ను మన్నించితే నీ మహిమలోఁ గొంత

యీవల వెలితి యౌనా యీ లోభ మేలా

కావించి పాలజలధికడ నొక్క తుంపురు

వేవేగ విదలించితే వెలితి యెందులకు॥

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! నన్ను క్షమించి అనుగ్రహిస్తే నీ అపారమైన మహిమలో ఏమైనా తక్కువ అవుతుందా? ఎందుకు ఈ పిసినారితనం? అనంతమైన పాలసముద్రం నుండి ఒక్క నీటి చుక్కను విదిలించినంత మాత్రాన, ఆ సముద్రానికి ఏమైనా వెలితి (తక్కువ) కలుగుతుందా?

విశేషాలు:

భగవంతుడిని పాలసముద్రంతోనూ, భక్తుడిని ఒక చిన్న నీటి చుక్కతోనూ పోల్చడం చాలా గొప్ప కల్పన. భగవంతుడు 'కరుణానిధి' అని చెబుతూనే, ఆయన తనపై కరుణ చూపకపోవడాన్ని 'లోభం' (పిసినారితనం) అని భక్తుడు చనువుతో నిందిస్తున్నాడు.

రెండవ చరణం

వెడకర్మినైనా నన్ను వెనక వేసుకొంటేను

గొడవ నీకు వచ్చీనా కొంక నేఁటికి

గడుసుదొంగైనవాఁడొకఁడు కొండలో దాఁగితే

యెడ మిచ్చినకొండకు హీన మయ్యీనా॥

తాత్పర్యము:

నేను ఎన్ని పాపాలు చేసిన వాడినైనా, నన్ను నీవు ఆదరించి రక్షిస్తే నీకేమైనా ఇబ్బంది కలుగుతుందా? భయపడటం ఎందుకు? ఒక గడుసు దొంగ వచ్చి కొండ గుహలో దాక్కుంటే, ఆ దొంగకు ఆశ్రయం ఇచ్చినంత మాత్రాన ఆ కొండకు ఏమైనా తక్కువతనం వస్తుందా? రాదు కదా!

విశేషాలు:

ఇక్కడ భక్తుడు తనను తాను 'దొంగ'తో, భగవంతుడిని 'కొండ'తో పోల్చుకున్నాడు. కొండ ఎంతటి వారికైనా ఆశ్రయం ఇస్తుంది. అలాగే 'వేంకటగిరి' (వేంకటేశ్వరుడు) తన వద్దకు వచ్చిన పాపులనైనా ప్రోచునని అర్థం.

మూడవ చరణం

కందువ శ్రీవేంకటేశ కరుణారసము నాపై

చిందరాదా అనుమాన చింత లేఁటికి

యిందరిపై సూర్యుఁడు యెండలు గాసితేను

అందుకొన్ని కిరణాలు అరగిపోయీనా॥

తాత్పర్యము:

ఓ శ్రీవేంకటేశ్వరా! నీ కరుణారసాన్ని నాపై కురిపించరాదా? ఇక నీకు సందేహాలు, ఆలోచనలు ఎందుకు? సూర్యుడు లోకంలోని అందరి మీద ఎండను (కాంతిని) ప్రసరిస్తాడు. అలా ప్రసరించడం వల్ల ఆ సూర్య కిరణాలు ఏమైనా అరిగిపోతాయా? తరిగిపోతాయా? లేదు కదా! అలాగే నీ కరుణ కూడా తరిగిపోదు.

విశేషాలు:

సూర్యుని కాంతి అందరికీ సమానంగా లభిస్తుంది. అలాగే దేవుని కరుణ కూడా అందరిపై ఉంటుంది. సూర్యకాంతి ప్రసరించినంత మాత్రాన సూర్యునికి తరుగుదల ఉండదు, అలాగే భక్తులను రక్షించడం వల్ల భగవంతుని శక్తి తగ్గదు అని గొప్ప నిదర్శనం ఇచ్చారు పెదతిరుమలాచార్యులు.

 అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -177
ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 08-04 -2026

అవతారిక

ఈ సంకీర్తనలో విరహ వేదనను అనుభవిస్తున్న అలమేలుమంగమ్మ, తన విరహానికి కారణమైన మన్మథుడిని మరియు అతని పరివారాన్ని నిందిస్తూ, తన పతియైన శ్రీవేంకటేశ్వరుని సాన్నిహిత్యాన్ని ఆకాంక్షిస్తోంది. తానే సత్యమైన మానవతినని (అభిమానవతి), తన ఓర్పు చివరకు క్షేమాన్ని చేకూరుస్తుందని నాయిక ఇక్కడ ధీమా వ్యక్తం చేస్తోంది.

---

పల్లవి

నే మానవతినౌట - నిజమాయ గాన

క్షే(మంబు గూర్చుకొను - సి)ద్ధి యౌగాక ॥

తాత్పర్యము

నేను నిజమైన మానవతిని (అభిమానం గలదానిని) కాబట్టి, ఆ సత్యమే నాకు రక్షణగా నిలుస్తుంది. నా నిలకడ వల్ల నాకు శుభం కలిగి, నా కోరిక సిద్ధించుగాక.

విశేషాలు

నాయిక తన పాతివ్రత్యాన్ని, ఆత్మగౌరవాన్ని ఆయుధంగా చేసుకుని విధిని ఎదిరించడం ఇందులో కనిపిస్తుంది. భగవంతునిపై ఉన్న అచంచలమైన నమ్మకమే తనను కాపాడుతుందని ఆమె భావన.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

జీవాత్మ తన పరమాత్మ పట్ల చూపే అనన్యమైన నిష్ఠయే ఇక్కడ 'మానవతి' అనే పదంతో సూచించబడింది. లోకపు కష్టాలు ఎదురైనా, భగవంతునిపై భక్తి ఉంటే చివరకు మోక్షం (సిద్ధి) లభిస్తుందని అంతరార్థం.

---

మొదటి చరణం

యించువిలుకా(డట) - యించ నెంచీని

పంచబాణములతో - భస్మమౌగాక

మించి పున్నమరాజు - మిన్నంది కాసీని

యించు కించుక కళా - హీనుడౌగాక ॥

తాత్పర్యము

చెరకు విల్లు ధరించిన మన్మథుడు తన ఐదు బాణాలతో నన్ను వేధించాలని చూస్తున్నాడు; అతడు తన బాణాలతో సహా భస్మమై పోవుగాక. ఆకాశమంతా వెలుగులు చిమ్ముతూ విరహాన్ని పెంచుతున్న ఆ పున్నమి చంద్రుడు కొంచెం కొంచెంగా తన కళలను కోల్పోయి కాంతిహీనుడు అవుగాక.

విశేషాలు

విరహ సమయంలో మన్మథుడు, వెన్నెల విరోధులుగా కనిపిస్తారు. పూర్వం శివుని కంటిమంటకు మన్మథుడు భస్మమైన వృత్తాంతాన్ని ఇక్కడ శాపనార్థంగా ప్రయోగించడం కవి చమత్కారం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

ఇంద్రియాల వల్ల కలిగే వికారాలు (మన్మథ బాణాలు) నశించాలని, భగవంతుని చేరడానికి అడ్డుపడే లౌకిక ఆకర్షణలు (చంద్రుని వెన్నెల వంటివి) తొలగిపోవాలని భక్తుడు కోరుకోవడం దీని ఆంతర్యం.

---

రెండవ చరణం

(పలు)మారు పూదోట - పై నేగుదెం(చీని)

చలిగాలి పెనుబాము - సమయించుగాక

యెలమావికొమ్మపై - చెలరేగి పలి(కీని)

చిలుక పంజరములో - (చెఱపడును) గాక ॥

తాత్పర్యము

తోటల నుండి వీస్తూ ఒంటికి సెగలు పుట్టిస్తున్న చలిగాలిని పెనుపాము మింగి వేయుగాక. మామిడి కొమ్మపై కూర్చుని విరహాన్ని రేకెత్తించేలా కూస్తున్న చిలుక, పంజరంలో చిక్కి బందీ అవుగాక.

విశేషాలు

గాలిని పాము ఆహారంగా తీసుకుంటుందనే కవి సమయాన్ని (Poetic Convention) ఇక్కడ వాడారు. చిలుక పలుకులు విరహిణికి కర్ణకఠోరంగా ఉన్నాయని చెప్పడం ద్వారా విరహ తీవ్రతను వ్యక్తపరిచారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

సంసార బంధాల్లో చిక్కుకున్న జీవుడు, భగవంతుని స్మరణకు ఆటంకం కలిగించే బాహ్య శబ్దాలను, ప్రాపంచిక విషయాలను (గాలి, చిలుక పలుకులు) దూరం చేసుకోవాలనే తపన ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

మూడవ చరణం

(స్మరుడు విరహుల నేచు - సమయమే) పాయ

సరసుడౌ (విభు గూర్చు) - సమయ మౌగాక

మరుకేళి యలమేలు - మంగ శ్రీవేంకటపతి

కరుణించి రతుల నను - కరిగించుగాక ॥

తాత్పర్యము

మన్మథుడు

 

విరహులను వేధించే కాలం గడచిపోయి, రసికుడైన నా పతిని కలిసే సమయం రావాలి. శ్రీవేంకటేశ్వరుడు నన్ను కరుణించి, అలమేలుమంగనైన నాతో కలిసి తన కౌగిలిలో నన్ను కరిగించుకోవాలి.

విశేషాలు

ఇక్కడ కవి క్షేమం (సిద్ధి) అంటే ఏమిటో స్పష్టం చేశారు. మన్మథ వేదన పోయి భగవంతుని సాన్నిధ్యం లభించడమే పరమార్థం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం

జీవాత్మ పరమాత్మలో ఐక్యం కావడమే నిజమైన రతి. వేదనలన్నీ తొలగిపోయి భగవంతుని కరుణతో ఆయనలో లీనమవ్వడమే ముక్తి.

---

వ్యాఖ్యాన సంక్షిప్త రూపం (వేటూరి ఆనందమూర్తి)

ఈ సంకీర్తనపై వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు స్పందిస్తూ.. ఇది విరహంతో ఉన్న అలమేలుమంగమ్మ మన్మథుడిని, అతని పరివారాన్ని నిందిస్తూ శ్రీవేంకటపతిని కోరుకునే అద్భుత శృంగార రచన అని పేర్కొన్నారు. తాళ్లపాక కవుల భావనాశక్తిలో మరునికీ, విరహులకూ మధ్య జరిగే ఘర్షణలు చిత్రించడం ఒక ప్రత్యేకత అని ఆయన వివరించారు. ముద్రను బట్టి ఇది పెదతిరుమలాచార్యుల రచన అని, కాలక్రమేణా పాఠ్యం కొంత పాడవ్వగా బ్రాకెట్లలో ఉన్న పదాలను తానే పూరించానని ఆయన తెలిపారు.

నేరుపు కలుగు వేళ 

అవతారిక

మనుషులు సుఖసంతోషాలతో ఉన్నప్పుడు భగవంతుడిని మరిచిపోయి, కష్టాలు ఎదురైనప్పుడు మాత్రమే ఆయనను స్మరిస్తారనే లోకరీతిని అన్నమయ్య ఈ కీర్తనలో ఎత్తిచూపారు. గజేంద్రుడు, ద్రౌపది, విభీషణుడు వంటి భక్తుల ఉదాహరణల ద్వారా ఆపదలో అభయమిచ్చే శ్రీవేంకటేశ్వరుని కరుణాగుణాన్ని ఆయన కొనియాడారు.

---

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

నేరుపు కలుగు వేళ - (నేము నే మనేము)

నేరమి నుండిన వేళ - (నీవె దిక్కనేము)

తాత్పర్యము

మాకు అన్ని శక్తులు, తెలివితేటలు ఉన్నప్పుడు 'నేను, నాది' అనే అహంకారంతో ఉంటాము. కానీ, ఆ తెలివితేటలు పని చేయక, అశక్తులమై ఆపదలో ఉన్నప్పుడు మాత్రం "స్వామీ! నీవే మాకు దిక్కు" అని నిన్ను శరణు వేడుకుంటాము.

విశేషాలు

మానవ సహజమైన అహంకారాన్ని, కష్టం వచ్చినప్పుడు కలిగే వైరాగ్యాన్ని అన్నమయ్య చాలా చక్కగా ఇక్కడ విశ్లేషించారు.

---

చరణం 1:

(కరిణుల)తో పదివేల - గజములు కొలువగా

కరి నీకు యెపుడైన - మొరలు వెట్టెనా?

అఱిముఱి మకరిచే - ఆపద వచ్చిన వేళ

హరి! హరి! కావుమని - అపుడు దలచెను గాక

తాత్పర్యము

గజేంద్రుడు పదివేల ఏనుగుల మధ్య రాచమర్యాదలతో విహరిస్తున్నంత కాలం నిన్ను తలచుకోలేదు, నీకు మొరపెట్టుకోలేదు. కానీ, ఎప్పుడైతే మొసలి పట్టుకు చిక్కి ప్రాణాపాయ స్థితిలో పడ్డాడో, అప్పుడు మాత్రమే "హరి! హరి! కాపాడు" అంటూ నిన్ను స్మరించాడు.

విశేషాలు

భాగవతంలోని గజేంద్ర మోక్షం ఘట్టాన్ని ఇక్కడ ఉదాహరణగా తీసుకున్నారు. సంపదలు ఉన్నప్పుడు భగవంతుడు గుర్తుకు రాడని దీని భావం.

---

చరణం 2:

(ఘనులు పాండవులతో) - కలసి యుండెడి నాడు

వెనుక ద్రౌపది తాను - (వేడెనా) మిమ్ము

(చెనటియై) కురురాజు - చీరె లొలిచేనాడు

వనజాక్ష!యని యపుడు - వగచి తలచెను గాక

తాత్పర్యము

గొప్పవారైన పాండవులతో కలిసి వైభవంగా ఉన్న రోజుల్లో ద్రౌపది నిన్ను ప్రార్థించలేదు. కానీ దుర్మార్గుడైన దుశ్శాసనుడు కురుసభలో ఆమె వస్త్రాలను అపహరిస్తున్నప్పుడు, దిక్కుతోచక "వనజాక్షా!" అని నిన్ను ఆర్తితో వేడుకుంది.

విశేషాలు

మహాభారతంలోని ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణ వృత్తాంతం ద్వారా, అసాధ్యమైన ఆపదల్లో భగవంతుడే ఏకైక రక్షకుడని వివరించారు.

---

చరణం 3:

మును విభీషణు డన్న - చనవు గలిగిన నాడు

మనసున (నొకసారి - మరి తలచెనా మిమ్ము)

తన యన్న కోపమున - తలదన్నితే నాడు

నెనరు తోడుత దలచి - నిను గొలిచె గాక

తాత్పర్యము

గతంలో తన అన్న రావణాసురుని వద్ద ఆదరణ పొందుతున్న సమయంలో విభీషణుడు నిన్ను తలవలేదు. ఎప్పుడైతే రావణుడు కోపంతో అతడిని అవమానించి తరిమివేశాడో, అప్పుడు మాత్రమే నిన్ను ఎంతో భక్తితో ఆశ్రయించాడు.

విశేషాలు

రామాయణంలోని విభీషణ శరణాగతిని ఇక్కడ ప్రస్తావించారు. భౌతిక బంధాలు తెగిపోయినప్పుడే భగవంతునిపై నిజమైన భక్తి కలుగుతుందని దీని అర్థం.

---

చరణం 4:

చుట్టమైన బంధువైన - స్రుక్కిన వేళల గాక

వట్టి మాటల నాడు - వారు మాకేల?

అట్టి శ్రీవేంకటేశుడు - ఆపద్భాంధవుడు గాన

గట్టిగ తా నభయ మిచ్చి - కరుణించె గాక

తాత్పర్యము

కష్టకాలంలో ఆదుకోని చుట్టాలు, బంధువులు ఉండి ప్రయోజనం లేదు. కేవలం మాటలు చెప్పేవారు మనకు అవసరం లేదు. శ్రీవేంకటేశ్వరుడు నిజమైన ఆపద్భాంధవుడు కాబట్టి, ఆయన మాత్రమే మనకు అభయమిచ్చి కరుణిస్తాడు.

విశేషాలు

ఈ కీర్తనలో ఇదొక ప్రత్యేకమైన నాలుగవ చరణం (ఆభోగము). ఇందులో స్వామి వారి ముద్ర (శ్రీవేంకటేశ) కనిపిస్తుంది. లోకరీతి కంటే దైవకృప గొప్పదని అన్నమయ్య ముక్తాయింపు ఇచ్చారు.

---

విద్వాన్ వేటూరి ఆనందమూర్తి గారి వ్యాఖ్యాన సారాంశం

ఈ కీర్తన తాళ్లపాక కవుల అముద్రిత సంకీర్తనలలో ఒకటి. ఇందులో పురాణ గాథలైన భాగవత, భారత, రామాయణ ఇతివృత్తాలు ఉండటం విశేషం. 1500 కాలం నాటి "తిరుమల సంకీర్తన శిలాలేఖము"లో వలె, ఇందులో కూడా 'చరణాన్ని' 'పదము' అని పిలవడం గమనార్హం. ఇది రాగతాళబద్ధమైన విశిష్ట రచన అని ఆనందమూర్తి గారు పేర్కొన్నారు.

179. పట్టరాని వయసిన్ని - పాట్ల బెట్ట

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు యవ్వన ప్రాదుర్భావం వల్ల కలిగే విరహ వేదనను, శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై గల అనన్యమైన ప్రేమానురాగాలను వర్ణించారు. పరమాత్ముని చేరాలనే జీవాత్మ ఆరాటాన్ని ఒక ముగ్ధనాయిక (అలమేలుమంగ) విరహావస్థ ద్వారా ఇందులో మనోహరంగా చిత్రించారు.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పట్టరాని వయసిన్ని - పాట్ల బెట్ట

యెట్టు వేగించవచ్చునే - యింతియైన దీనికి

తాత్పర్యము:

అదుపు చేయ లేనంతగా పొంగిపొర్లుతున్న ఈ యవ్వనం ఇన్ని కష్టాల పాలు చేస్తుంటే, ఒక అబల అయిన ఈమె ఎలా భరించగలదు? ఈ చిన్నది ఈ విరహ తాపాన్ని ఎలా తట్టుకోగలదు?

విశేషాలు:

నాయిక ఎదుర్కొంటున్న యవ్వన ప్రాయపు ఒత్తిడిని, దాని వల్ల కలిగే మానసిక, శారీరక ఆరాటాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ చాలా సహజంగా వర్ణించారు. 'పట్టరాని వయసు' అనడంలో విరహం యొక్క తీవ్రత కనిపిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడిని చేరాలనే తీవ్రమైన ఆకాంక్ష (ముముక్షుత్వం) జీవాత్మలో కలిగినప్పుడు, ఈ లౌకిక ప్రపంచంలో ఉండటం అతనికి ఒక పెద్ద భరంగా, నరకంగా అనిపిస్తుంది. పరమాత్ముని వియోగం వల్ల కలిగే ఆవేదనే ఇక్కడి శారీరక విరహ తాపం.

చరణం 1:

వడవేఁకి గాగ గు-బ్బల మీది పయ్యెద

(నెడలించి గందమ్ము - నెదనలఁది ప్రియము

వడిన యా కల వీడి) - వచ్చి యీ నడురేయి

పడినదా విభు మీది - బాళి యెంతె దీనికి

తాత్పర్యము:

విరహతాపం వల్ల శరీరం వేడెక్కిపోతుంటే, వక్షఃస్థలం మీది పైటను తొలగించి, ఆ వేడిని చల్లార్చుకోవడానికి గుండెలపై చందనాన్ని పూసుకుంది. తనను వేధిస్తున్న కలల నుంచి ఎలాగోలా తేరుకుని, ఈ అర్ధరాత్రి వేళ ఆ స్వామి చెంతకు పరుగెత్తుకు వచ్చింది. తన ప్రాణనాథుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై ఈమెకు ఎంతటి గాఢమైన మోహమో కదా!

విశేషాలు:

విరహిణి అయిననాయిక చేసే ప్రయత్నాలు ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి. చందనం రాసుకోవడం, అర్ధరాత్రి వేళ ప్రియుడిని వెతుక్కుంటూ వెళ్ళడం (అభిసారికా లక్షణం) ఇందులో కనిపిస్తాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లౌకికమైన బంధాలు, అజ్ఞానం అనే కలల నుంచి జీవాత్మ మేల్కొనడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. సంసార తాపత్రయాలనే వేడిని చల్లార్చుకోవడానికి భగవత్ చింతన అనే చందనాన్ని ఆశ్రయించి, అజ్ఞానమనే చీకటి రాత్రిని చీల్చుకుంటూ జీవాత్మ పరమాత్ముని వైపు పయనించడాన్ని ఇక్కడ గమనించవచ్చు.

చరణం 2:

గొంటరి కోవిలపోటు - కూఁతల ఘాతికి

గంటైన వీనులు - గడియ వేసుకొని

వొంటినే చప్పుడు సేయ -కూరకే వచ్చిన ప్రియ

మంటిన విభుని మీది - యాసెంతె దీనికి

తాత్పర్యము:

కఠినమైన కోయిలల కూతలనే దెబ్బలకు గాయపడిన తన చెవులను మూసుకుని, ఒంటరిగా ఎలాంటి శబ్దమూ చేయకుండా, తనను ఆవహించిన ప్రియుడిపై గల ఆశతో ఆమె నిశ్శబ్దంగా వచ్చింది. ఆ విభునిపై ఈమెకు ఎంతటి ఆరాటమో కదా!

విశేషాలు:

విరహ కాలంలో కోయిలల కూతలు, ప్రకృతిలోని శబ్దాలునాయికకి బాణాలలా గుచ్చుకుంటాయి. అందుకే చెవులకు 'గడియ వేసుకొని' అనడం ద్వారా, బాహ్య ప్రపంచాన్ని విస్మరించి నిశ్శబ్దంగా ప్రియుడి వైపు సాగిపోవడాన్ని అందంగా వర్ణించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లౌకిక ప్రపంచంలోని శబ్దాలు, ఆకర్షణలు, నిందలు, స్తుతులు అనే కోయిల కూతలకు జీవాత్మ లొంగకూడదు. బాహ్యేంద్రియాలను నిగ్రహించుకుని (చెవులకు గడియ వేసుకుని), ఏకాంతంలో ఆ పరమాత్మునితో అనుసంధానం కావాలనే తపనను ఈ చరణం తెలియజేస్తుంది.

చరణం 3:

(తావి)పూములుకులు - తాళంగ లేక

(తొవల) కౌఁగిటిజోడు - తోడు (చేసి)కొని

యేవేళనలమేల్మంగ - యెంతైన మానదు

శ్రీవేంకటవిభు మీది- చిత్తమెంతె దీనికి

తాత్పర్యము:

మన్మథుడి సువాసనల పూలబాణాలను తట్టుకోలేక, కలువ పూల వంటి చల్లని కౌగిలింతను తోడుగా చేసుకోవాలని ఆరాటపడుతోంది. అలమేలుమంగ ఏ సమయంలోనైనా సరే, శ్రీవేంకటేశ్వరునిపై ఉన్న తన మనసును ఎంతమాత్రం మార్చుకోదు. ఆ స్వామిపై ఈమె చిత్తం ఎంతగా లగ్నమైపోయిందో కదా!

విశేషాలు:

ఈ చరణంలోనాయిక అలమేలుమంగ అని, నాయకుడు శ్రీవేంకటేశ్వరుడని అన్నమయ్య స్పష్టం చేశారు. పూలబాణాలు, కలువలు వంటి ఉపమానాలు శృంగార రసాన్ని పతాక స్థాయికి తీసుకెళ్లాయి.నాయిక యొక్క అనన్య భక్తి, స్థిరచిత్తం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ప్రకృతి (అలమేలుమంగ) పురుషుని (శ్రీవేంకటేశ్వరుని) వీడి ఉండలేదు. జీవాత్మకు పరమాత్మునిపై ఉన్న చిత్తం (ధ్యానం) ఎల్లవేళలా స్థిరంగా ఉండాలి. లౌకిక బాణాలు ఎన్ని తగిలినా, చివరికి భగవంతుని శరణాగతి అనే కౌగిలిలోనే జీవాత్మకు పరమ శాంతి లభిస్తుందని అంతరార్థం.

180.

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు హనుమద్రామ సంవాద రూపంలో సీతాదేవి విరహ వేదనను అత్యంత మనోహరంగా ఆవిష్కరించారు. లంకలో ఉన్న సీతమ్మ శోకాన్ని, రామునిపై ఆమెకు గల అనన్యరాగాన్ని శ్రీరామునికి విన్నవిస్తూ, ఇక ఆలస్యం చేయకుండా ఆమెను చేరదీయమని హనుమంతుడు ప్రార్థిస్తున్నట్లుగా ఈ సంకీర్తన సాగుతుంది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పట్టాభిరామయా - బాలపై దయ చాల

బెట్టి చేపట్లేల - యిట్టి జాగేల॥పట్టాభిరామ॥

తాత్పర్యము:

ఓ పట్టాభిరామచంద్రా! ఆ చిన్నది (సీతాదేవి) పై మెండుగా దయ ఉంచి, ఆమెను నీవు చేరదీయడానికి ఇంకా ఇంత ఆలస్యం ఎందుకు చేస్తున్నావు? త్వరగా వెళ్ళి ఆమెను రక్షించు స్వామీ!

విశేషాలు:

ఇక్కడ వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు పేర్కొన్నట్టు, రామబాణాల వంటి సూటిదనంతో హనుమంతుడు శ్రీరాముని ప్రశ్నిస్తున్న శైలి కనిపిస్తుంది. 'ఇట్టి జాగేల' (ఇంత ఆలస్యం ఎందుకు) అనడంలో స్వామి కార్యాన్ని త్వరపెట్టే భక్తుడి ఆర్తి, చనువు వ్యక్తమవుతున్నాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పరమాత్ముని కోసం తపించే జీవాత్మ (బాల) పడే వేదనను చూసి, ఆచార్యుడు లేదా గురువు (హనుమ) పరమాత్మునితో "స్వామీ! ఆ జీవునిపై కరుణ చూపి, నీలో లీనం చేసుకోవడానికి ఇంకా ఆలస్యం ఎందుకు?" అని సిఫార్సు (పురుషకారం) చేయడం ఇందులో అంతరార్థం.

చరణం 1:

వలపు నిలువగనీదు - కలికి తాళగలేదు

చెలియ మిక్కిలి సాదు - సిలుగు పెట్టగరాదు

వెలది నీకును బోదు - వలదు సుమ్మీ వాదు

చలపట్టగా రాదు - తలపు నీకే మీదు॥పట్టాభిరామ॥

తాత్పర్యము:

ఆమె మనసులోని నీపై గల వలపు ఆమెను క్షణకాలం కూడా నిలువనీయడం లేదు; ఆ సుకుమారి ఈ విరహాన్ని తాళలేకపోతోంది. ఆమె ఎంతో సాధ్వి, ఉత్తమురాలు; ఆమెను ఇలా కష్టాల పాలు చేయడం తగదు. ఆ కొమ్మ నీ సొత్తే కానీ ఎక్కడికీ పోదు, కాబట్టి ఇక పంతాలు వద్దు. ఆమె తలపు ఎప్పుడూ నీ పైనే లగ్నమై ఉంది.

విశేషాలు:

అన్నమయ్య పదాల కూర్పులోని శిల్పసౌందర్యం ఈ చరణంలో ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. అంత్యప్రాసలతో (తాళగలేదు, సాదు, రాదు, వాదు, మీదు) సాగిన ఈ రచన హొయసల శిల్పకళా నగిషీని తలపిస్తోంది. సీతమ్మ సాధు స్వభావాన్ని, రామభక్తినీ హనుమ ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తున్నాడు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

సత్త్వగుణ సంపన్నుడైన భక్తుడు (సాదు) లౌకిక సంసార కష్టాలకు (సిలుగులకు) తట్టుకోలేక పూర్తిగా భగవచ్చింతనలోనే మునిగిపోతాడు. అటువంటి అనన్య శరణాగతుడైన భక్తుడిని పరీక్షించకుండా భగవంతుడు వెనువెంటనే అనుగ్రహించాలి.

చరణం 2:

నెలతకు నీరాని - (పలు) బాసలేలరా

కలకాలమును బోర - కలికిదె మేర

మెలుత దేబోర! తమి - దలచి బిరబిర రార

(వలచు) నీ సతి జేర - వలదా రతిని మీర॥పట్టాభిరామ॥

తాత్పర్యము:

ఆ ఉవిదకు నెరవేర్చలేని వట్టి మాటలు, బాసలు ఎందుకు స్వామీ? కలకాలం ఇలా పోరాటం చేయడం ఆ చిన్నదాని ప్రాణాలకే ముప్పు. కాబట్టి ఆమె స్థితిని తలచుకుని, ఆమెపై గల ప్రేమాభిమానాలతో నీవు బిరబిరా (వేగంగా) రావాలి. నిన్నే నమ్ముకుని నిన్ను వలచిన నీ సతిని చేరి, ఆమెకు ఆనందాన్ని కలిగించడం నీ ధర్మం కాదా?

విశేషాలు:

శ్రీరాముని ఉత్సుకతకు, హనుమ సమాధానమిస్తూ ఆమె దీనస్థితిని వివరించి, రాముని కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్న ఘట్టమిది. భక్తురాలి ఆర్తిని భగవంతుని చెవిన వేసే దూతగా ఆంజనేయుని వాగ్వైభవం ఇక్కడ గోచరిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

కాలయాపన చేయకుండా భగవంతుడు జీవాత్మను రక్షించడానికి సిద్ధపడాలి. భగవంతుని నమ్ముకున్న భక్తుడిని ఆదుకోవడం భగవంతుని ఆశ్రిత వాత్సల్య గుణాన్ని సూచిస్తుంది.

చరణం 3:

వనజశరుడు మృగాంక - వదనను నలువంక

ననతూపులను గొంక - కను నేసి కింక

ననువున శ్రీవేంక - టనివాస! నీ యంక

మున నుంచి పంకజ - (ముఖi) నేలు మింక॥పట్టాభిరామ॥

తాత్పర్యము:

మన్మథుడు చంద్రముఖి అయిన ఆ సీతాదేవిని నలువైపులా తన పూలబాణాలతో ఏమాత్రం వెనుకాడకుండా కొడుతూ, కోపంతో వేధిస్తున్నాడు. కావున, ఓ శ్రీవేంకటాద్రి నివాసుడైన పట్టాభిరామా! అనువుగా ఆ పద్మముఖిని నీ తొడపై (అంకమున) కూర్చుండబెట్టుకుని, ఇకనైనా ఆమెను ఏలుకో (రక్షించు).

విశేషాలు:

అన్నమాచార్యులు ఈ చరణంలో రాముడిని శ్రీవేంకటనివాసుడిగా కీర్తించారు. లంకలోని సీతమ్మ విరహ వేదనను మన్మథుడి బాణాల ఉపమానంతో వర్ణిస్తూ, ముగింపులో రాముని చెంతకు చేరిన సీతమ్మను (పట్టాభిరామునితో కూడిన సీతమ్మను) మంగళకరంగా భావన చేశారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ప్రకృతిలోని శక్తులు, కష్టాలు జీవాత్మను ఎంతగా వేధించినా, తుట్టతుదకు ఆ పరమాత్ముని (శ్రీవేంకటేశ్వరుని/రాముని) సన్నిధిని చేరి, ఆయన దివ్య రక్షణలో (అంకమున) చేరినప్పుడే జీవాత్మకు సంసార విముక్తి, పరమానందం సిద్ధిస్తాయి.

181

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు (లేక పెదతిరుమలాచార్యులు) ముగ్ధ దశను దాటి యవ్వనంలోకి అడుగుపెడుతున్న అలమేలుమంగ యొక్క శారీరక, మానసిక మార్పులను, ఆమెలో పెరుగుతున్న ప్రణయ లీలను వేడుకగా వర్ణించారు. పసితనపు ప్రాయంలోనే స్వామిపై ఇంతటి వలపును కురిపిస్తున్న ఈ చిన్నది, మునుముందు ప్రౌఢగా మారినప్పుడు ఇంకెంతటి ప్రేమ సామ్రాజ్యాన్ని ఏలగలదోనని నాయకుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుడు ఆశ్చర్యంతో ప్రశంసించడం ఈ సంకీర్తన ఇతివృత్తం.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పడుచ! (నీ) విప్పుడే - (వలవంత గూర్చేవు

కడు ప్రోడవై యెంత - గాసి) సేసెదవో॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఓ పడుచుపిల్లా! ఇంకా చిన్నదానివైన నువ్వు ఇప్పుడే (ఈ వయసులోనే) నాపై ఇంతటి ప్రేమాతిశయాన్ని, విరహాన్ని కురిపిస్తూ నన్ను ఇంతగా ఆరాటపెడుతున్నావు. ఇక ముందుముందు వయసు ముదిరి, బాగా నేర్పరివైన ప్రౌఢవు అయినప్పుడు నన్ను ఇంకెంతగా లీలా వినోదాలతో అలమటించిపోతావో కదా!

విశేషాలు:

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు పేర్కొన్నట్లు, ఈ శృంగార సంవాదం అలమేల్మంగా శ్రీవేంకటపతుల ప్రణయ వృత్తాంతాన్ని ప్రబంధ శైలిలో ఆవిష్కరిస్తుంది. పింగళి సూరన 'కళాపూర్ణోదయము' లోని ప్రసిద్ధ పద్యానికి (కూకటివేణితో కురులు గూడక మున్న...) ఈ భావనయే మూలమని చెప్పవచ్చు. చిన్ననాటి ముగ్ధత్వపు తలపులను, యవ్వన ప్రాదుర్భావాన్ని కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా ముడిపెట్టారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తి మార్గంలో సాధకుడు ప్రాథమిక దశలో (పడుచు ప్రాయంలో) ఉన్నప్పుడే భగవంతునిపై అంతటి ఆర్తిని, తపనను కనబరిస్తే, ఆ భక్తి పరిపాకానికి వచ్చి పరమ భక్తుడిగా, జ్ఞానిగా (ప్రోడగా) మారినప్పుడు ఆ జీవాత్మ పరమాత్ముడిని ఎంతగా తన భక్తిపాశంతో కట్టిపడేయగలదోననే రహస్యం ఇందులో ఇమిడి ఉంది.

చరణం 1:

తలిరుబోణి! యిపుడె - మొలచే నింతలు చనులు

వెలయ ముందరి కేలె -విరిగేవే?

కొలదిలే కవి మీరి - కొండ లంతేసిగా

(చెలగిన) యపు డెంత - సేయగల దానవో॥పడుచ!॥

తాత్పర్యము:

చిగురుటాకు వంటి ఓ సుకుమారీ! ఇప్పుడే నీ వక్షఃస్థలంలో స్తనములు మొలకెత్తుతున్నాయి, అప్పుడే వాటిని దాచడానికి నీ చేతులు ముందరి వైపుకు వంగిపోతున్నాయా (సిగ్గుపడుతున్నావా)? ఇప్పుడే ఇలా ఉంటే, రేపు అవి పరిమితులు దాటి కొండలంతగా పెరిగి, నీ యవ్వనం విజృంభించినప్పుడు నువ్వు ఇంకెన్ని ప్రణయ తంత్రాలు చేయగలవో కదా!

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో ప్రబంధోచితమైన నాయిక అంగసౌష్ఠవ వర్ణన కనిపిస్తుంది. బాల్యము, యవ్వనము సంధించే 'వయస్సంధి' అనే అవస్థను, ఆ సమయంలో నాయికకు కలిగే సహజమైన సిగ్గును (ముందరి కేలె విరిగేవే అనడం ద్వారా) అత్యంత నైపుణ్యంతో చిత్రించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మలో భగవంతునిపై అనురాగమనే అంకురం (మొలక) ఇప్పుడే వ్యక్తమవుతూ, లౌకిక విషయాల పట్ల సహజమైన వైరాగ్య సంకోచాలు కలుగుతున్నాయి. భవిష్యత్తులో ఆ భక్తి కొండంతగా, అనంతంగా విస్తరించినప్పుడు ఆ జీవుడు భగవదానందంలో ఎలా ఓలలాడిపోతాడో కదా అని భావం.

చరణం 2:

చేడె! యిప్పుడె కురులు - తోడాయె నిదె జడకు

వేడుక వెనుక కేల - విరిగేవే?

మోడు వీ డవి మీద - మోపరాని పాటిగా

గూడగల యపు డెట్టి - జాడ నుండేవో॥పడుచ!॥

తాత్పర్యము:

ఓ లలనా! ఇప్పుడిప్పుడే నీ కురులు పెరిగి జడ వేసుకోవడానికి వీలుగా తోడవుతున్నాయి. అప్పుడే ఆ జడను వెనక్కి వేసుకుని, మురిపెంగా వెనకకు తిరిగి చూస్తున్నావా? ఈ కేశములు ఇంకా మొలకెత్తి, పెరిగి (మోడువీడి), భరించలేనంత దట్టమైన నల్లని మేఘాల వలె మారినప్పుడు, నీవు ఏ విధమైన శృంగార భంగిమలతో మురిపిస్తావో కదా!

విశేషాలు:

'మోడువీడి' అంటే ఇక్కడ మొలకెత్తి, వృద్ధి చెంది అని అర్థం. కేశాలంకరణలో వచ్చే మార్పులను, నాయిక నడకలో, చూపులో వచ్చే విలాసాలను కవి ఎంతో సుకుమారంగా వర్ణించారు. తాళ్ళపాక వారి శబ్దసౌందర్యం ఇక్కడ ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవత్సేవకు అనుకూలించే సద్గుణములు (కురులు) జీవుడిలో ఇప్పుడిప్పుడే రూపుదిద్దుకుంటున్నాయి. ఆ గుణములు పరిపూర్ణమై, భగవత్ కైంకర్యానికి పూర్తిగా యోగ్యమైన స్థితికి చేరినప్పుడు, ఆ జీవుడి నడవడిక (జాడ) పూర్తిగా దైవమయమై ప్రకాశిస్తుంది.

చరణం 3:

భామ! యిపుడు వేంకట - పతి చెట్టబట్టేవు

ఈమారు యిరుమేల - నేల విరిగేవే?

ప్రేమ కడు మీరగా - పెచ్చుపెరిగిన రతి

సీమ నేలే యప్పు - డే మేర నుందువో॥పడుచ!॥

తాత్పర్యము:

ఓ భామా! ఇప్పుడే నీవు శ్రీవేంకటేశ్వరుని చేయి పట్టుకుంటున్నావు; ఈ సమయంలోనే నీవు ఇరువైపులా (రెండు పక్కలా) ఎందుకంతగా ఒరిగిపోతూ మురిసిపోతున్నావు? మన మధ్య ప్రేమాభిమానాలు మిన్నంటి, ఆ రతి సామ్రాజ్యాన్నే ఏలే పరమానంద స్థితి వచ్చినప్పుడు నువ్వు ఇంక ఏ మేరలో (ఎంతటి పరవశత్వంలో) ఉంటావో కదా!

విశేషాలు:

ఈ చివరి చరణంలో నాయకుడు శ్రీవేంకటేశ్వరుడేనని, నాయిక అలమేలుమంగ అని స్పష్టమౌతోంది. 'చెట్టబట్టు' (చేయి పట్టుకొనుట/వివాహమాడుట) అనే పదం ద్వారా వీరి ప్రణయ బంధం పవిత్రమైనదిగా నిరూపితమవుతోంది. 'ఇరుమేల' అనగా రెండు వైపులా అని అర్థం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ పరమాత్మునితో ప్రథమ సమాగమాన్ని పొందినప్పుడే (చేయి పట్టినప్పుడే) ఇరు లోకాలలోనూ (లౌకిక, పారలౌకికములలో) పరవశించిపోతుంది. ఇక భగవంతునితో పూర్తిగా ఐక్యమై, ఆ సాయుజ్య ముక్తి అనే ఆనంద సామ్రాజ్యాన్ని ఏలేటప్పుడు ఆ జీవాత్మ పొందే బ్రహ్మానందానికి మేర (హద్దు) ఉండదని పరమార్థం.

182

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు అలమేలుమంగ విరహావస్థను ప్రకృతిలో సంభవించే "త్రివిధ ఉత్పాతాల"తో (భౌమ, అంతరిక్ష, దివ్యమైన అరిష్ట సూచక మార్పులతో) అత్యంత విలక్షణంగా రూపకల్పన చేశారు.నాయిక పడుతున్న విరహ తాపం కేవలం ఒక శారీరక అవస్థే కాదని, అది సృష్టిని సైతం కదిలించే ఒక మహోత్పాతమని వర్ణిస్తూ, ఈ పరిస్థితి ఇలాగే కొనసాగితే ఆ మన్మథ సామ్రాజ్య పాలన ఏమైపోతుందో అని చెలికత్తె (లేక కవి) ఆందోళన చెందుతూ స్వామికి విన్నవించడం ఇక్కడి ఇతివృత్తం.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పణతి(!) విరహపు మహో - త్పాతంబు వలన

గణుతింప వలరాచ - కార్యమే మౌనొ (!)॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఓ భామా! ఈమె విరహం అనే మహోత్పాతం (భయంకరమైన ప్రకృతి విపత్తు) చూస్తుంటే, ఆలోచించగా ఆ మన్మథుడి రాజ్యపాలన లేదా రాజకార్యాలు ఏమైపోతాయో ఏమో కదా! (ఈ విరహ తీవ్రతకు లోకం తలకిందులయ్యేలా ఉందే!)

విశేషాలు:

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు పేర్కొన్నట్లు, ఇది చెలికత్తె లేదా కవి పలికిన హెచ్చరిక పూర్వక వాక్యం. రాజ్యంలో ఉత్పాతాలు (అరిష్టాలు) సంభవిస్తే పరిపాలన కుంటుపడుతుంది. ఇక్కడనాయిక విరహాన్ని అరిష్ట సూచక ఉత్పాతంగా వర్ణించడం అన్నమయ్య అద్భుత కల్పనాశక్తికి నిదర్శనం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పరమాత్ముని కోసం తపించే జీవాత్మ హృదయంలో కలిగే తీవ్రమైన వైరాగ్య ఆందోళన, లౌకికమైన ఇంద్రియ సామ్రాజ్యాన్ని (వలరాచ కార్యాన్ని) స్తంభింపజేస్తుంది. భగవద్వియోగం కలిగినప్పుడు జీవుడి అంతఃప్రకృతిలో పెద్ద విప్లవమే వస్తుందని భావం.

చరణం 1:

సఖియ! కుచము లనేటి - జమిలి యంగములపై

తెక తెకా నుడుకు (లే) - త్తిన గంధ మై పోయె (భౌమము)

ముఖచంద్ర మండలము - మొనసి పరివేషమై

యొక(ట) రెండు గ్రహా - లున్న వాలోన (అంతరిక్షము)॥పణతి॥

తాత్పర్యము:

ఓ సఖీ! ఈమె వక్షఃస్థలమనే కవల కొండలపై పూసిన చందనమంతా విరహతాపానికి తెకతెకా ఉడుకుతూ ఎండిపోయింది (ఇది భూమిపై జరిగే భౌమ ఉత్పాతం). చంద్రుని వంటి ఈమె ముఖమండలం చుట్టూ కాంతి వలయం (పరివేషం) ఏర్పడింది; ఆ ముఖంలోనే ఒకేసారి రెండు గ్రహాలు (కన్నీరు నిండిన కళ్ళు) ఉన్నట్లుగా తోస్తోంది (ఇది అంతరిక్షంలో జరిగే ఉత్పాతం).

విశేషాలు:

ఇక్కడ అన్నమయ్య విరహ లక్షణాలను ఖగోళ, భూగోళ మార్పులతో పోల్చారు. శరీర వేడికి గంధం ఎండిపోవడం భూసంబంధమైనది (భౌమము). ముఖం చుట్టూ పరివేషం కట్టడం, కళ్ళు గ్రహాల్లా మారడం ఆకాశసంబంధమైనది (అంతరిక్షము). నృత్య అభినయానికి ఇది ఎంతో అనువైన వర్ణన.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

సాధనలో ఉన్న భక్తునికి బాహ్య ప్రపంచం మీది వ్యామోహం (చందనం వంటి లౌకిక సుఖాలు) ఎండిపోతుంది. జీవుడి దృష్టి అంతా అంతర్ముఖమై, కేవలం పరమాత్ముడనే చంద్రునిపైనే నిలిచి, కళ్ళు దైవదర్శనం కోసం గ్రహాల వలె ఆరాటపడుతుంటాయి.

చరణం 2:

కలికి! నిట్టూర్పు(లను) పెను - గాలి విసరగ మేన

ఝలు ఝల్లు (మంచును) - చమట వర్షము గురియ (అంతరిక్షము)

నిల రేయి కనుబొమ(ల) - ยింద్రధనువులు బొడిచె (అంతరిక్షము)

కలహమున పగ(లె)చు - క్కలు రా(లె నాలోన) (దివ్యము)॥పణతి॥

తాత్పర్యము:

ఈ సుకుమారి విడిచే వేడి నిట్టూర్పులు పెనుగాలి వలె వీస్తున్నాయి; శరీరం నుండి చమటలు వర్షం వలె ఝలుఝల్లున కురుస్తున్నాయి. ఈ విరహ రాత్రి వేళ ఆమె కనుబొమలు ఇంద్రధనస్సుల్లా వంగాయి (ఇవన్నీ అంతరిక్ష ఉత్పాతాలు). ఈ విరహ కలహం వల్ల పగటిపూటే నక్షత్రాలు రాలిపడుతున్నాయా అన్నట్లు ఆభరణాల ముత్యాలు రాలిపడుతున్నాయి (ఇది ఆకాశానికి పైన జరిగే దివ్య ఉత్పాతం).

విశేషాలు:

నిట్టూర్పులను తుఫాను గాలితో, చెమటలను వర్షంతో, కనుబొమలను ఇంద్రధనస్సుతో పోల్చడం ద్వారా అంతరిక్ష ఉత్పాతాలను; ఏడుస్తూ హారాల నుండి రాల్చే ముత్యాలను పగటిపూట రాలే చుక్కలతో పోల్చడం ద్వారా దివ్య ఉత్పాతాలను కవి అత్యంత నాటకీయంగా ఆవిష్కరించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవత్ విరహంలో మునిగిన జీవుడి శ్వాసలు ప్రణవనాదంలా (పెనుగాలిలా) మారతాయి. ఆనందాశ్రువులు, స్వేద బిందువులు భక్తి వర్షాన్ని సూచిస్తాయి. లౌకికమైన అహంకారాలు, నక్షత్రాల వలె రాలిపోయి అంతఃకరణం శుద్ధమవుతుంది.

చరణం 3:

యిభగమన! నడురాజ్య - మెల్ల కరువై పోయె

నభము భువిసీమ పై - నను క(లియ) దాయె (భౌమము)

విభుడైన శ్రీరమణి - వేంకటేశుని గూడె

గుభులు గుభులన నురిమి - గురిసె నాలోన॥పణతి॥

తాత్పర్యము:

ఏనుగు నడక వంటి నడక గల ఓ భామా! మన్మథుని నడిరాజ్యం అంతా ఇప్పుడు క్షామం (కరువు) పాలైపోయింది. ఆకాశం భూమితో కలవడం లేదు (ఆమె మనస్సు లౌకిక విషయాలను తాకడం లేదు). అయితే, ఎప్పుడైతే తన విభుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుడు వచ్చి ఆమెను కూడాడో, అప్పుడు మేఘాలు గుభులు గుభులంటూ ఉరిమి, అమృత వర్షం కురిసినట్లు ఆమె అంతరంగం చల్లబడింది.

విశేషాలు:

'శ్రీరమణి విభుడైన వేంకటేశుని గూడె' అనే వాక్యాన్వయంతో కీర్తన మంగళాంతమైంది. విరహం అనే ఉత్పాతాలన్నీ స్వామి సమాగమంతో ఒక్కసారిగా చల్లబడి, ఆనంద వర్షంగా మారాయి. విరహ శృంగారం కాస్తా సంభోగ శృంగారంగా పరిణమించింది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ (భువి), పరమాత్మ (నభము) ఒకటవ్వనంత వరకు సంసార తాపం తప్పదు. కానీ ఆచార్యుని అనుగ్రహంతో జీవుడు సర్వేశ్వరుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుని సాయుజ్యాన్ని పొందినప్పుడు, అజ్ఞానపు కరువు తీరిపోతుంది. అంతరంగంలో బ్రహ్మానంద రసం "గుభులు గుభులన" వర్షించి, జీవుడు పరమ శాంతిని పొందుతాడు.

183

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు (లేక చినతిరుమలాచార్యులు) ఒక ఉత్తమ నాయిక (అలమేలుమంగ)కు తన పతి పట్ల ఉండవలసిన విధేయతను, పతిభక్తిని, శరణాగతి తత్త్వాన్ని ఎంతో మధురంగా వర్ణించారు. పతి కేవలం లౌకిక భర్త మాత్రమే కాదు, తన పాలిటి ప్రత్యక్ష దైవమని భావిస్తూ, ఆయన ఇష్టానుసారమే నడుచుకోవడమే సతీధర్మమని నిరూపించే ప్రణయ విలాస రచన ఇది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పతి మాత్రమా నా - (పాలి) దైవమితడే

అతనికిచ్చకముగా - నాడేనింతేకాక॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఈయన నాకు కేవలం భర్త మాత్రమేనా? కాదు, నా పాలిట సర్వస్వమైన దైవం. ఆ ప్రాణనాథుడికి సంతోషం (ఇచ్చకము) కలిగేటట్లు ప్రవర్తించడం, ఆయనకు నచ్చినట్లే నడచుకోవడం మాత్రమే నా పని; అంతకుమించి నేనేమీ ఆశించను.

విశేషాలు:

గంధం బసవ శంకరరావు గారు పేర్కొన్నట్లు, ఈ కీర్తనలో నాయికకు పతి పట్ల గల అత్యున్నత గౌరవ భావం కనిపిస్తుంది. పతిని దైవంగా భావించే భారతీయ నారీ హృదయాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ చక్కగా ఆవిష్కరించారు. తంజావూరు ప్రతిలోనూ లభించిన ఈ కీర్తన చినతిరుమలాచార్యుల రచనగా భావిస్తున్నారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

మధుర భక్తిలో భగవంతుడే ఏకైక పురుషుడు (నాయకుడు), జీవులంతా నాయికలు. పరమాత్ముడు కేవలం పాలకుడు మాత్రమే కాదు, జీవాత్మకు రక్షకుడైన పరదైవం. భగవంతుని ప్రీతి కొరకే (భగవత్ కైంకర్యం) జీవించాలనే 'అనన్య శరణాగతి' భావం ఇందులో ఇమిడి ఉంది.

చరణం 1:

నీటున తానే యన్నియు - నేరవలెగాక, వెండి

మాటలాడవచ్చునా - మగవానిని

తేటచూపులనే - తెలుసుకోవలెగాక

తాటించి జంకించ - దగునా యిల్లాలికి॥పతి॥

తాత్పర్యము:

అందచందాలు, నేర్పు గల ఆ నాథుడే స్వయంగా అన్ని విషయాలనూ తెలుసుకోవాలి గానీ, ఒక ఇల్లాలుగా నేను ఆయనకు ఎదురుమాటలు చెప్పవచ్చా? ఆయన మనసులోని భావాలను నా నిర్మలమైన చూపులతోనే గ్రహించాలి గానీ, భర్తను అథిక్షేపించడం (తాటించడం), గద్దించడం (జంకించడం) ఉత్తమ ఇల్లాలికి తగునా? తగదు.

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో ఉత్తమ ఇల్లాలి (కులాంగన) లక్షణాలు చెప్పబడ్డాయి. భర్తపై కోపగించుకోకుండా, ఆయన భావాలను కనుసైగలతోనే గ్రహించే నేర్పు నాయికకు ఉండాలని కవి ఎంతో సున్నితంగా హితవు పలికారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు సర్వజ్ఞుడు. ఆయనకు మన అవసరాలన్నీ తెలుసు. కాబట్టి జీవుడు భగవంతునితో వాదించకూడదు, ఆయనను శాసించకూడదు. భగవత్ సంకల్పాన్ని (తేటచూపులనే) సంతోషంగా స్వీకరించి, లొంగి ఉండటమే నిజమైన భక్తి లక్షణం.

చరణం 2:

వలపులనె నా వద్దికిరా - వలెగాక

యెలయించవచ్చునా - యేలినవానిని

తళుకు నవ్వులనె - దయరేచవలె గాక

చలపట్టవచ్చునా - సరసురాలికిని॥పతి॥

తాత్పర్యము:

నన్ను ఏలుకునే ఆ నా స్వామి తనంతట తానుగా నాపై గల వలపుతోనే నా చెంతకు రావాలి గానీ, నేనే ఆయన్ను బలవంత పెట్టవచ్చా? నా మెరుపు వంటి చిరునవ్వులతోనే ఆయనలో ప్రేమానురాగాలను (దయను) రేకెత్తించాలి గానీ, వివేకవతి అయిన నాయిక భర్తతో పంతాలకు (చలపట్టవచ్చునా) దిగవచ్చా?

విశేషాలు:

నాయకుడి మనసును ఎలా గెలుచుకోవాలో ఇక్కడ నాయిక వివరిస్తోంది. బలవంతం కంటే అనురాగం, చిరునవ్వులే ప్రియుడిని లొంగతీసుకుంటాయనే శృంగార శాస్త్ర రహస్యాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ జోడించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు జీవునిపై దయ చూపడం అనేది ఆయన స్వతంత్ర గుణం. సాధకుడు తన అహంకారంతో భగవంతునిపై పంతం చూపకూడదు. ప్రసన్నమైన భక్తితో, నిర్మల హృదయంతో (తళుకు నవ్వులతో) స్వామి అనుగ్రహాన్ని ఆకర్షించాలే తప్ప హఠాత్తుగా దైవాన్ని సాధించలేరని అంతరార్థం.

చరణం 3:

వాసివన్నె ప్రియాల - వడినలయుట గాక

గాసి సేతురా వేం - కటనాథుని

వోసరలేని రతుల - నోలలాడే దింతెకాక

చేసినదెల్ల చెల్లునా - సేసుకొన్నదానికి॥పతి॥

తాత్పర్యము:

గొప్పవైన, అందమైన ప్రేమ క్రీడలలో అలసిపోవాలి గానీ, నా ప్రాణనాథుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుడిని నేను కష్టపెట్టగలనా? ఎడతెరిపి లేని (వోసరలేని) ఆ స్వామి ప్రణయ సామ్రాజ్యంలో ఓలలాడటమే నా పని. అంతేకానీ, పెళ్ళి చేసుకున్న భార్యను గదా అని నేను చేసిన పనులన్నీ ఆయన భరించాలంటూ పంతాలు పోవడం తగునా?

విశేషాలు:

శ్రీవేంకటనాథునిపై గల గాఢానురాగాన్ని ప్రకటిస్తూ కీర్తన ముగిసింది. 'సేసుకొన్నదానికి' అంటే పెళ్ళి చేసుకున్నదానికి అని అర్థం. భార్యగా తనకు గల హక్కుల కంటే, భర్తకు ఆనందాన్ని ఇవ్వడమే పరమావధిగా నాయిక భావిస్తోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ పరమాత్మునితో నిరంతర ఆనందానుభూతిని (రతులు) పొందడమే ముక్తి. తానే సర్వస్వమని శరణుజొచ్చిన జీవుడిని భగవంతుడు తప్పక రక్షిస్తాడు. భగవంతుని సేవలో తరించడమే జీవుడి పరమార్థం కానీ, లౌకిక అహంకారంతో దైవాన్ని బంధించలేమనే పరమ సత్యం ఇందులో వెల్లడైంది.

184

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమయ్య తనలోని లోపాలను, అజ్ఞానాన్ని పరమాత్ముని ఎదుట ఒప్పుకుంటూ, కేవలం స్వామి కృప వల్లనే తనకు రక్షణ కలుగుతుందని సంపూర్ణ శరణాగతిని ప్రకటిస్తున్నారు. ఎంతటి పాపాత్ముడినైనా కాపాడటమే పరమాత్ముని బిరుదు అని, తన అపరాధాలను మన్నించి రక్షించమని వేంకటేశ్వరుడిని వేడుకుంటున్నారు.

పల్లవి

పనివినుము ఓ పన్నగశయన - పాపాత్ముడు వీడనక

ఏనిక గాచేదే బిరుదయ్య - బృందారక మునివంద్య॥

తాత్పర్యము

పాములపై శయనించే ఓ పద్మనాభా! దేవతలకు, మునులకు వందనీయుడైన ఓ స్వామీ! నా విన్నపాన్ని (పనిని) ఆలకించు. వీడు పాపాత్ముడు కదా అని నన్ను వదిలిపెట్టకు. పూర్వం గజేంద్రుడిని (ఏనికను) మొసలి బారి నుండి రక్షించి కాపాడటమే నీ గొప్ప బిరుదు కదా! కాబట్టి నన్ను కూడా అలాగే రక్షించు.

విశేషాలు

అన్నమయ్య ఇక్కడ భగవంతుని 'భక్తవత్సలత' అనే గుణాన్ని గుర్తుచేస్తున్నారు. గజేంద్ర మోక్షం ఘట్టాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, ఆనాడు ఏనుగును కాపాడినట్లే, పాపకూపంలో పడిపోయిన తనను కూడా రక్షించమని భగవంతుని బిరుదును (కీర్తిని) ఇక్కడ గుర్తుచేయడం భక్తుని ఆర్తికి నిదర్శనం.

మొదటి చరణము

నిను సేవించగ నే నేర - నిలువెల్లా దబ్బర

మనమున భక్తి మరింతైనా లేదు - మదమత్సరములు చాలా

అనుదినమును సేసే పాపాలకు - నాదియు నంతము లేదు

నను నెటు రక్షించేవో - నగధర! నీ కృప నుంచీ॥

తాత్పర్యము

గోవర్ధన గిరిని ఎత్తిన ఓ కృష్ణా! నిన్ను ఎలా సేవించాలో నాకు తెలియదు. నా నిలువెల్లా అబద్ధమే (దబ్బర) నిండి ఉంది. నా మనస్సులో కించిత్ భక్తి కూడా లేదు, కానీ గర్వము, అసూయ (మదమత్సరములు) మాత్రం చాలా ఎక్కువగా ఉన్నాయి. నేను ప్రతిరోజూ చేసే పాపాలకు మొదలు, ముగింపు అంటూ లేవు. మరి అటువంటి నన్ను నీ అపారమైన కృపతో ఎలా రక్షిస్తావో నీవే చూసుకోవాలి.

విశేషాలు

ఈ చరణంలో అన్నమయ్య మానవసహజమైన బలహీనతలను, అరిషడ్వర్గాలను తనవిగా అంగీకరిస్తున్నారు. తనలో ఏ యోగ్యతా లేదని చెప్పుకుంటూ, కేవలం భగవంతుని 'కృప' మాత్రమే తనను తరింపజేయగలదని చెప్పడం ద్వారా పరమ శరణాగతి భావాన్ని ప్రకటించారు.

రెండవ చరణము

ఉపవాస వ్రతములనే - (వు)సురు డాగ నే నోప

జప (తపముల) గొడ వెరుగను - జడుడను నల్పుడ, (నిన్నే)

నెపమున నైనా దలచ (ని) - నేరము లెంచక (మున్నీ)

యపరాధము సహించి కావు - మర్జునసారథి! నన్నును॥

తాత్పర్యము

అర్జునునికి సారథిగా నిలిచిన ఓ కృష్ణా! ఉపవాసాలు, వ్రతాలు చేస్తూ నా ప్రాణాలను (ఉసురును) కష్టపెట్టుకోవడం నా వల్ల కాదు. జపాలు, తపాలు చేసే పద్ధతులు, వాటి గోడవే (గోడవే/సంగతి) నాకు తెలియదు. నేను జడుడను (తెలివిలేనివాడను), అల్పుడను. ఏ నెపమునైనా (నెపమున) నిన్ను తలచుకోని నా తప్పులను, పూర్వపు అపరాధాలను లెక్కించకుండా నన్ను క్షమించి కాపాడు.

విశేషాలు

బాహ్య ఆడంబరాలైన ఉపవాసాలు, కఠిన తపస్సులు అందరికీ సాధ్యం కాకపోవచ్చని, కేవలం భగవన్నామ స్మరణే సులువైన మార్గమని ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది. అర్జునుడికి సారథియై నడిపించినట్లు, తన జీవిత రథాన్ని కూడా నడిపించమని స్వామిని ప్రార్థించడం విశేషం.

మూడవ చరణము

வேదశాస్త్ర (విధు) లెరుగను - వెతతో తిరుగుచు నుందును

సాదువులను సరకు (గొనక) - సర్వజ్ఞుడ నని యుందును

మోదముతో వెంకటరమణ! - మోసము సేయకు నను, నీ

పాదసేవకును (పనిగొను) - పరమదయాళో! నన్నును॥

తాత్పర్యము

పరమ దయాళుడవైన ఓ వేంకటరమణా! నాకు వేదాలు, శాస్త్రాల నియమాలు తెలియవు. కేవలం ప్రాపంచిక బాధలతో (వెతతో) ఇటు అటు తిరుగుతూ ఉంటాను. సజ్జనులను, సాధువులను గౌరవించకుండా, నేనే అన్ని తెలిసిన సర్వజ్ఞుడను అన్నట్లు అహంకారంతో ఉంటాను. ఓ స్వామీ! నన్ను విడిచిపెట్టి మోసం చేయకు. నన్ను సంతోషంతో నీ పాదసేవకుడిగా స్వీకరించి, ఆ పనిలో నన్ను నియోగించుకో.

విశేషాలు

ఈ చరణంలో అన్నమయ్య లోకంలోని మనుషుల అజ్ఞానాన్ని, అహంకారాన్ని (తానే సర్వజ్ఞుడననే భ్రమను) ఎండగట్టారు. ఎన్ని తప్పులు చేసినా, చివరకు భగవంతుని పాదసేవను ఆశ్రయించడమే పరమార్థమని, ఆ సేవ చేసే భాగ్యాన్ని ప్రసాదించమని వేంకటేశ్వరుని వేడుకోవడంతో కీర్తన మంగళాంతమయింది.

185

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు విరహవేదనతో అలమటిస్తున్న అలమేలుమంగ (నాయిక) అవస్థను పరమశివుని తపోలక్షణాలతో పోలుస్తూ, అత్యంత చమత్కార భరితంగా వర్ణించారు. పైకి శివుని వైరాగ్య తపస్సులా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, అది నిజానికి శ్రీవేంకటేశ్వరుని వియోగం వల్ల కలిగిన శృంగార విరహ తాపమేనని చెలికత్తె (లేక కవి) లీలాపూర్వకంగా వివరించే అద్భుత సృష్టి ఇది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

(పరమయోగిని శివా-ర్పణ బుద్ధిగాదిది)

(తరుణి తాపము వింత - తపమాయగాని)॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఈ చిన్నది (నాయిక) పడుతున్న ఆరాటం, తాపం చూస్తుంటే ఇదొక వింత తపస్సులా తోస్తోంది. కానీ, ఇది ఒక పరమయోగిని శివుని కొరకు చేసే శివార్పణ బుద్ధితో కూడిన తపస్సు మాత్రం కాదు; కేవలం తన ప్రియుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుని విరహం వల్ల కలిగిన తాపమే!

విశేషాలు:

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు పేర్కొన్నట్లు, ఈ కీర్తనలో శృంగార విరహ వర్ణన శివుని తపోలక్షణాలతో సామ్యం పొందుతూ నడుస్తుంది. నాయిక స్థితిని చూసి లోకులు యోగిని అనుకునే ప్రమాదం ఉందంటూ, ఇది కేవలం విరహ తాపమేనని కవి చాలా సొగసుగా చమత్కరించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లౌకిక జగత్తును విస్మరించి పరమాత్ముని కోసం పరితపించే భక్తుడి ఆర్తి, పైకి కఠినమైన వైరాగ్య తపస్సులా (శివార్పణ బుద్ధిలా) కనిపించినప్పటికీ, అంతరార్థంలో అది భగవంతునితో కలవాలనే మధుర భక్తి ప్రణయ తాపమేనని భావం.

చరణం 1:

విరహతాపముచేత - పొరలి పొరలిన వీడి

సరసంపునెరివేణి - జడగట్టెగాని

అరుదైన చింతతో - (నలయుచు)ను దినదినము

సరసిజానన మేను - సగమాయగాని॥పరమ॥

తాత్పర్యము:

ఈ పద్మముఖి విరహ తాపంతో మంచంపై ఇటు అటు పొరలడం వల్ల, ఆమె చక్కని కేశపాశం (నెరివేణి) చిక్కుబడి జడలు కట్టిపోయింది (శివుని జడల వలె తోస్తోంది). అంతేకాదు, ప్రియుడిని గూర్చిన అరుదైన చింతతో (బాధతో) దినదినమూ అలసిపోతూ, ఆమె శరీరం సగమైపోయింది (తపస్సు చేసేవారి శరీరం క్షీణించినట్లు).

విశేషాలు:

విరహిణి అయిన నాయిక తల విరబోసుకోవడం, జడలు కట్టడం అనేది విరహ లక్షణం. ఇక్కడ 'జడగట్టె' అనడం ద్వారా పరమశివుని జటజూటాన్ని గుర్తుకు తెస్తూ, విరహం వల్ల శరీరం కృశించిపోవడాన్ని (మేను సగమాయగాని) తపోదీక్షతో పోల్చారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవత్ సాక్షాత్కారం కోసం తపించే జీవుడు బాహ్య అలంకారాలను విస్మరిస్తాడు. దైవ చింతన అనే ఏకైక తలపుతో (చింతతో) కఠిన సాధన చేయడం వల్ల లౌకిక దేహంపై మోహం నశించి, అహంకారం కరిగిపోవడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

చరణం 2:

(కలకంఠిగళనీల - గరళమ్ము) గాదిది

నలువైన నీలమణి - నాయకముగాని

తెలుపైన నిజభూతి - దేహంబు గాదిది

దళమైన కపురగం - ధపుపూతగాని॥పరమ॥

తాత్పర్యము:

ఈ కోయిల వంటి గొంతు గలదాని మెడలో కనిపిస్తున్న నలుపు రంగు, శివుని గొంతులోని 'గరళం' (విషం) కాదు; అది ఆమె ధరించిన అందమైన నీలమణి హారపు కాంతి! అలాగే, ఆమె శరీరంపై ఉన్న తెలుపు రంగు శివుడు రాసుకునే 'విభూతి' కాదు; అది విరహ తాపాన్ని చల్లార్చుకోవడానికి ఒంటి నిండా దట్టంగా పూసుకున్న కర్పూర చందనపు పూత!

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో అన్నమయ్య అపహ్నుతి అలంకారాన్ని అద్భుతంగా ఉపయోగించారు. మెడలోని నీలమణి హారాన్ని నల్లని గరళం కాదని, కర్పూర పూతను తెల్లని విభూతి కాదని చెబుతూ, శివ రూప సాదృశ్యాన్ని తిరస్కరించి శృంగార రూపాన్ని నిలబెట్టారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుడి కంఠంలో ఉండే ఆర్తనాదం విషం వంటి కష్టం వల్ల వచ్చింది కాదు, అది భగవన్నామ స్మరణ అనే మణిహారం వల్ల కలిగింది. భక్తుడి వైరాగ్య భావన (తెల్లని విభూతి) లోకానికి పొడిపొడిగా కనిపించినా, అంతరంగంలో అది భగవంతునికి సమర్పించిన భక్తి కర్పూర సుగంధమేనని తాత్పర్యం.

చరణం 3:

తరుణ కోమల సు(ధా - కరురేఖ గాదిది)

తిరువేంకటేశుఁ(డ-ద్దిన) నఖము గాని

పరగంగ వైరాగ్య - భావంబు గాదిది

(వ)ర వధూమణికి పర - వశమాయ గాని॥పరమ॥

తాత్పర్యము:

ఈమెపై కనిపిస్తున్న ఆ రేఖ, శివుని తలపై ఉండే లేత చంద్రవంక (సుధాకర రేఖ) కాదు; అంతకుముందు తిరువేంకటేశ్వరుడు ఆమెను కూడినప్పుడు గిల్లి ముద్రించిన గోరునొక్కు (నఖ క్షతము)! కాబట్టి, ఈ ఉత్తమ నాయికకు కలిగింది లోకులు అనుకుంటున్నట్లు వైరాగ్య భావం కాదు; ఆ స్వామి ప్రణయ లీలలో మునిగిపోవడం వల్ల కలిగిన పరవశత్వం మాత్రమే!

విశేషాలు:

'తిరువేంకటేశు ముద్ర'తో కీర్తన మంగళకరంగా ముగిసింది. శివుని జుట్టులోని చంద్రవంకను, శ్రీవేంకటేశ్వరుడు నాయికపై ఉంచిన గోరునొక్కు (నఖరేఖ)తో పోల్చడం అన్నమయ్య శృంగార కవితా చాతుర్యానికి పరాకాష్ఠ. ఇదంతా వైరాగ్యం కాదు, కేవలం ప్రణయ పరవశత్వమేనని తేల్చి చెప్పారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుడి లలాటంపై ప్రకాశించే దైవకళ లేదా జ్ఞానరేఖ (చంద్రవంక), పరమాత్ముడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుడు ఆ జీవుడిని అనుగ్రహించి తనవాడిగా ముద్రించుకున్న శరణాగతి చిహ్నమే (నఖము). సత్యమైన భక్తి అనేది బాహ్య ప్రపంచానికి శుష్క వైరాగ్యంలా కనిపించినా, అది నిజానికి భగవదానందంలో మునిగి తేలే దివ్య పరవశత్వమేనని పరమార్థం.

186

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్య వంశీయుడైన తాళ్లపాక చిన్నన్న (చినతిరువెంగళనాథుడు) ద్వారకా బాలకృష్ణుని లీలావిలాసాలను, ఆయన కొరకు విరహంతో తపించే ఒక గోపిక (నాయిక) సౌందర్యాన్ని ఎంతో మనోహరంగా వర్ణించారు. నాయికలోని అంగాంగ సౌష్ఠవాన్ని, శృంగార చేష్టలను చూసి ప్రకృతిలోని చిలుకలు, కోయిలలు, తుమ్మెదలు, చంద్రుడు సైతం ఓటమిని అంగీకరిస్తూ ఎలా పారిపోతున్నారో చమత్కరిస్తూ సాగిన అద్భుత ప్రబంధ శైలి రచన ఇది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పసగల ద్వారకా - బాలకృష్ణునిగూడి

(వస) దప్పి మీరేల - (వ)లచబొయ్యెదరో॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

అపారమైన సమర్థత, తేజస్సు గల ఆ ద్వారకా బాలకృష్ణునితో కూడి, మీ పరిమితులు లేదా వశము తప్పి (నిగ్రహం కోల్పోయి) మీరెందుకు అంతగా ఆయనను వలచి, ప్రేమలో పడిపోతున్నారో కదా!

విశేషాలు:

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు వివరించినట్లు, వ్రాతప్రతులలో కలగలుపులైన కీర్తనలను నిర్మాణదృష్టితో వివేచించి లభించిన సుందరమైన 'కృష్ణపదము' ఇది. ఇందు 'వేంకట' ముద్రకు బదులు 'ద్వారకా బాలకృష్ణ' ముద్ర ఉండటం చేత, ఇది పరమ భాగవతుడైన చిన్నన్న (చినతిరువెంగళనాథుడు) రచనగా గుర్తింపబడింది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పరమాత్ముడైన శ్రీకృష్ణుడు అపారమైన ఆకర్షణ శక్తి కలవాడు (ఆకర్షతీతి కృష్ణః). ఆయన దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని దర్శించిన ఏ జీవాత్మ అయినా సరే, తన లౌకిక వశాన్ని, లోకజ్ఞానాన్ని మరిచి (వసదప్పి) ఆ స్వామి ప్రేమపాశంలో బంధీ కాక తప్పదని ఇక్కడి అంతరార్థం.

చరణం 1:

చిలుక లేలికచేత - శెలవు తీసుక వచ్చి

కలికితో సమరంబు - గావించగా

తిలకించి కంకణ - దీప్తి (మెఱయగ) జూచి

పలుక జాలక యేల - పారిపొయ్యెదరో!॥పసగల॥

తాత్పర్యము:

చిలుకలు తమ యజమాని అయిన మన్మథుని వద్ద సెలవు తీసుకుని, ఆ అందాల చిన్నదానితో (గోపికతో) మాటల యుద్ధం (సమరం) చేయడానికి వచ్చాయి. కానీ, ఆ కలికి చేతి కంకణాల మెరుపులను చూసి, ఆమె మధురమైన పలుకుల ముందు తాము గెలవలేమని గ్రహించి, నోరు వెళ్లబెట్టలేక (పలుకజాలక) ఎందుకు అలా భయపడి పారిపోతున్నాయో కదా!

విశేషాలు:

సాధారణంగా స్త్రీల మధుర భాషణాన్ని చిలుక పలుకులతో పోలుస్తారు. ఇక్కడ నాయిక పలుకులు చిలుకల కంటే మిన్నగా ఉన్నాయని చెప్పడం కవి ప్రతిభ. ఆమె చేతి కంకణాల కాంతికే చిలుకలు బెదిరిపోవడం శృంగార కావ్య శిల్పాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లౌకిక ప్రపంచంలో జ్ఞానాన్ని, వేదాంతాన్ని పలికే వాదోపవాదాలు (చిలుక పలుకులు), నిజమైన భక్తురాలి అనురాగ పూరితమైన హృదయ స్పందనల (కంకణ దీప్తి) ముందు నిలవలేవు. శుష్క పాండిత్యం కంటే నిష్కల్మషమైన భక్తే మిన్న అని తాత్పర్యం.

చరణం 2:

కో(వి)లలు తమలోన - గుంపు గుంపులు గూడి

ఆవ లీవల కయ్య - మందుకొనగా

ఆవేళ నీ వీణి - యను మీటి (శ్రుతి) సేయ

(చేవ) దప్పుచు నేల - చెదరి పొయ్యదరో!॥పసగల॥

తాత్పర్యము:

కోయిలలన్నీ గుంపులు గుంపులుగా చేరి, ఇటు అటు పెద్దగా కూస్తూ యుద్ధానికి (కయ్యానికి) సిద్ధపడ్డాయి. సరిగ్గా అదే సమయంలో ఈ సుకుమారి తన వీణను మీటి శ్రుతి చేయగా, ఆ దివ్య గాన మాధుర్యానికి కోయిలలు తమ గొంతులోని సత్త్వాన్ని (చేవను) కోల్పోయి, అవమానంతో ఎందుకు అలా చెల్లాచెదురై పారిపోతున్నాయో కదా!

విశేషాలు:

నాయిక కంఠస్వరం వీణానాదం వలె కోయిలల కూతల కంటే అత్యంత మధురమైనదని ఇక్కడి వర్ణన. తాళ్ళపాక వారి పద సంపదలోని 'చేవదప్పుచు' (శక్తి కోల్పోవుట) అనే పదం ఇక్కడ సందర్భోచితంగా ప్రయోగించబడింది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుడు భగవత్ కీర్తన గావిస్తున్నప్పుడు ప్రకృతిలోని సర్వ శబ్దాలు, లౌకిక కోరికలనే కోయిల కూతలు స్తంభించిపోతాయి. అంతరంగంలో భక్తి అనే వీణానాదం వినిపించినప్పుడు బాహ్య ప్రపంచపు ఆకర్షణలన్నీ చేవతప్పి చెదరిపోతాయి.

చరణం 3:

మదభృంగములు చేరి - మగువతో చల(పోరి)

పొదల మరుగున జగడ - మొనరించగా

ముదమలర బాల తన - మోము జూపగ (వెఱచి)

యెదురాడ లేకేల - బెదరి పొయ్యెదరో!॥పసగల॥

తాత్పర్యము:

మదించిన తుమ్మెదలు (భృంగములు) గుంపుగా వచ్చి, ఆ మగువతో పంతానికి దిగి, పొదల చాటున జగడానికి సిద్ధమయ్యాయి. తీరా ఆ చిన్నది సంతోషంతో తన ముఖాన్ని (మోమును) చూపించగానే, ఆమె నల్లని కురుల సౌందర్యానికి, ముఖ పద్మానికి భయపడి (వెఱచి), ఎదురు నిలవలేక ఆ తుమ్మెదలు ఎందుకు అలా బెదరి పారిపోతున్నాయో కదా!

విశేషాలు:

నాయిక కేశపాశం తుమ్మెదల కంటే నల్లగా, దట్టంగా ఉందనే ప్రబంధ రీతి వర్ణన (కురులను తుమ్మెదలతో పోల్చడం) ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఆమె ముఖారవిందాన్ని చూడగానే తుమ్మెదలు ఓడిపోయి భయపడటం కవి ఊహాచాతుర్యం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

చంచలమైన మానవ మనస్సు (తుమ్మెద) లౌకిక విషయాల వైపు పరిగెడుతూ భక్తుడితో జగడం చేస్తుంది. కానీ ఎప్పుడైతే ఆ జీవుడు భగవత్ స్వరూపాన్ని అంతరంగంలో దర్శిస్తాడో (మోము జూపగ), అప్పుడు మనస్సులోని చంచలత్వం, అజ్ఞానమనే చీకటి భయపడి పటాపంచలైపోతాయి.

చరణం 4:

నిండుచందురుడు తన - నెఱవై(న) వురవడిని

యండదండలచేత - నదరించగా

దండైన ఉరవీఢి - తరుణి చూపిన యంత

కొండ మరుగుకు పోయి - గోడు కుడిచెదరో!॥పసగల॥

తాత్పర్యము:

నిండు చంద్రుడు తన నిండు కాంతితో, అహంకారంతో లోకాన్ని అదరగొడుతూ విజృంభించాడు. కానీ, ఆ తరుణి తన విశాలమైన రొమ్ము భాగమును (ఉరవీఢి) లేక తన ముఖ సౌందర్య ప్రకాశాన్ని చూపించగానే, ఆ వెలుగును తట్టుకోలేక ఆ చంద్రుడు కొండల చాటుకు (అస్తాద్రికి) పారిపోయి, దుఃఖంతో ఎందుకు అలా అలమటిస్తున్నాడో కదా!

విశేషాలు:

ఈ చివరి చరణంలో చంద్రుని అహంకారాన్ని నాయిక రూపసౌందర్యం ఎలా అణచివేసిందో వర్ణించబడింది. చంద్రుని ప్రకాశం కంటే నాయిక అంగ ప్రకాశం మిన్న అని చెప్పడం ద్వారా శృంగార రసం పతాక స్థాయికి చేరింది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

తానే గొప్పవాడిననే అహంకారం (నిండుచందురుడు) జీవుడిలో ఉన్నంతవరకే లౌకిక విర్రవీగుడు. భగవత్ కరుణ లేదా దివ్య జ్ఞాన కాంతి (తరుణి ప్రకాశం) ప్రసరించిన వెంటనే, ఆ అహంకారం కొండల మరుగున దాక్కుని నశించిపోతుంది. సర్వం ఆ ద్వారకా కృష్ణుని లీలావిలాసమేనని పరమార్ధం.

187

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు ప్రకృతిలోని వివిధ ఉపాధుల ద్వారా నాయిక (అలమేలుమంగ) అంగాంగ సౌందర్యాన్ని అత్యంత విలక్షణమైన "సంగీత రూపక చమత్కారం" (పొడుపు కథల రూపం) లో వర్ణించారు. సామాన్య శృంగార వర్ణనకు భిన్నంగా, ప్రకృతి నియమాలకు విరుద్ధమైన పోలికలను చూపిస్తూ, చివరికి శ్రీవేంకటేశ్వరుని సమాగమంతో ఆ సృష్టి వైచిత్రిని సమర్థించిన అద్భుత కల్పన ఇది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పసిఁడి మెరపుతీగ భావమేమో - వో యక్కలాల

పఁడతి యొకతె మెలఁగుచున్నదే॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఓ అక్కలారా! పుత్తడి (బంగారు) మెరుపుతీగ వంటి శరీర ఛాయ కలిగిన ఒక సుందరి ఇక్కడ తిరుగుతోంది; అసలు ఆమె మనసులోని భావమేమిటో, ఆమె రూప విశేషమేమిటో తెలియడం లేదు!

విశేషాలు:

అన్నమయ్య ఈ కీర్తనను చెలికత్తెలు ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకునే పొడుపు కథల శైలిలో నడిపించారు. నాయికను కేవలం స్త్రీగా కాక 'పసిడి మెరపుతీగ' అని పిలవడం ద్వారా ఆమె దివ్యత్వము, సౌందర్య ప్రకాశము ఇక్కడ ధ్వనిస్తున్నాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

బంగారు మెరుపుతీగ లాంటి ఆ నాయిక మరెవరో కాదు, పరమాత్ముని హృదయాంతరాళంలో వెలిగే హిరణ్మయీ రూపమైన మూలప్రకృతి (అలమేలుమంగ). ఆమె సృష్టిలో ఎలా సంచరిస్తోందో, ఆమె లీలా విలాసాల అంతరార్థం ఏమిటో సాధారణ జీవులకు అంత చిక్కదని భావం.

చరణం 1:

కమలమందు అరటి గాసెనే వో యక్కలాల

కామునింటి మీఁద గగనమే

రోమరేఖ పసిడికుండలే వో యక్కలాల

సోముకళలు నీలమేఘమే॥పసిఁడి॥

తాత్పర్యము:

ఓ అక్కలారా! పద్మము నుండి అరటి చెట్టు మొలిచింది (కమలము వంటి ముఖం కింద అరటి బోదెల వంటి తొడలు అమరాయి). మన్మథుని ఇల్లు వంటి నడుముపై ఆకాశం (శూన్యం వంటి సూక్ష్మ నడుము) ఉంది. రోమరాజి అనే రేఖకు ఇరువైపులా బంగారు కుండలు (స్తనములు) ఉన్నాయి. చంద్రుని కళలు (ముఖ కాంతి) నీలమేఘం (నల్లని కేశపాశం) కింద ప్రకాశిస్తున్నాయి!

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో అంగాంగ వర్ణన అంతా పొడుపు కథల రూపంలో సాగింది. ముఖం కమలం అయితే, దానికి విరుద్ధంగా అరటి కింది భాగంలో అమరింది. నడుమును శూన్య ఆకాశంతోనూ, చనుమొనల కింద సాగే నూగారును రోమరేఖతోనూ, కురులను మేఘాలతోనూ పోల్చడం తాళ్ళపాక కవుల ప్రబంధ చాతుర్యం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ఈ సృష్టి అంతా పరమాత్ముని విచిత్ర కల్పన. శూన్యం నుండి (గగనము) సృష్టి ఆవిర్భవించినట్లు, ప్రకృతిలోని నానావిధ రూపాలన్నీ ఆ జగన్మాత అంగాల నుండే వ్యక్తమవుతున్నాయి. నల్లని మాయ (నీలమేఘం) వెనుక దైవజ్ఞానమనే చంద్రకళ దాగి ఉందనే తత్త్వం ఇందులో ఉంది.

చరణం 2:

పగడమందు కెంపు బుట్టె నే - వో యక్కలాల

పైని చందమామ తోఁచెనే

మిగులమంచి తెల్ల దామెరల - వో యక్కలాల

మించి యెఱ్ఱదనము గలిగెనే॥పసిఁడి॥

తాత్పర్యము:

ఓ అక్కలారా! పగడం లోంచి కెంపు పుట్టింది (పగడం వంటి పెదవుల మధ్య కెంపు లాంటి నాలుక/పళ్ళు మెరుస్తున్నాయి). దానిపై చందమామ (ముఖం) కనిపిస్తోంది. తెల్లటి తామరపూలలో (కళ్లల్లో) ఎర్రటి కాంతి రేఖలు ఎంతో అందంగా  మెరిసి పోతున్నాయి!

విశేషాలు:

ప్రకృతిలో పగడం వేరు, కెంపు వేరు. తెల్లతామరలో ఎరుపుదనం ఉండదు. కానీ నాయిక ముఖంలో పగడాల వంటి పెదవుల నడుమ కెంపుల కాంతి, తెల్లటి కళ్ళ చివరల్లో ఎర్రటి కాంతిరేఖలు (విరహ చిహ్నాలు) కనిపిస్తున్నాయని చెప్పడం ద్వారా అన్నమయ్య ప్రకృత్యతీతమైన నాయికా సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

విరుద్ధ గుణాలు కలిగిన శక్తులన్నీ భగవంతుని ప్రకృతిలో సమన్వయమై ఉంటాయి. పరమాత్ముని కోసం తపించే వేళ, భక్తుని కళ్ళల్లో సాత్వికమైన శ్వేత గుణము (తెల్ల దామెర), విరహ తాపమనే రాజస గుణము (ఎఱ్ఱదనము) కలిసి ఒకేసారి దర్శనమిస్తాయని అంతరార్థం.

చరణం 3:

యిరులబొదల తారలమరేనే - వో యక్కలాల

సరవి వింతల కలికి కూడఁగనే

సరసుఁడై శ్రీవేంకటేశుఁడే - వో యక్కలాల

(కరఁగి తా)నుపరతుల (గలియగనే)॥పసిఁడి॥

తాత్పర్యము:

ఓ అక్కలారా! చీకటి పొదలలో నక్షత్రాలు అమరినట్లుంది (నల్లని కురుల మధ్య ముత్యాల ఆభరణాలు మెరుస్తున్నాయి). ఈ వింతలన్నిటికీ కారణం—శ్రీవేంకటేశ్వరుడు స్వయంగా సరసుడై వచ్చి, ఈ వింత కలికిని (నాయికను) ప్రేమతో కరిగిపోయి సుఖ క్రీడలలో (ఉపరతులలో) ఏకమైనప్పుడే ఈ సృష్టి వైచిత్రి అంతా సఫలమైంది!

విశేషాలు:

చివరి చరణంలో కీర్తనలోని పొడుపు కథలన్నిటికీ విప్పు లభించింది. నల్లని కురులలోని ముత్యాల సొగసును చీకటిలోని తారలతో పోల్చారు. శ్రీవేంకటేశ్వరుని ముద్రతో శృంగార రసం పరిపూర్ణమై సంభోగ శృంగారంగా ముగిసింది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

చీకటి వంటి అజ్ఞాన బంధాలలో ఉన్న జీవుడికి, నక్షత్రాల వంటి జ్ఞాన కిరణాలు భగవత్ కృప వల్లే లభిస్తాయి. జీవాత్మ అనే ప్రకృతీ, పరమాత్మ అనే పురుషుడూ (శ్రీవేంకటేశ్వరుడు) ఒకరిలో ఒకరు కరిగిపోయి సాయుజ్యాన్ని పొందినప్పుడే, ఈ సృష్టి నాటకానికి పరమార్థం సిద్ధిస్తుంది. ఆ దివ్య సమాగమమే బ్రహ్మానందం.

188

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు జగన్మాత అయిన అలమేలుమంగమ్మ వైభవాన్ని, సృష్టి స్థితి కారకత్వాలను అత్యంత వైభవంగా కీర్తించారు. క్షీరసాగర పుత్రికగా ఆవిర్భవించి, అఖిల బ్రహ్మాండాలను లీలామాత్రంగా ఏలుతూ, శ్రీవేంకటేశ్వరుని అర్ధాంగిగా విరాజిల్లుతున్న ఆ మాతృమూర్తిని వేడుకగా కొనియాడమని చెలికత్తెలను, భక్తులను ఆహ్వానిస్తున్న అద్భుత వైభవ గీతమిది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పాడరే పాడరే - పాడి చూడరే, కుల - పావనియైన యీ పడుచును

ఆడరే చెలు - లందరును గూడుక - అలమేల్మంగనే పడుచును॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఓ చెలికత్తెలారా! భక్తులారా! మన కులమునంతటినీ పావనం చేసే ఈ లోకమాతను, పడుచుపిల్ల రూపంలో ఉన్న అలమేలుమంగమ్మను అందరూ కలిసికట్టుగా పాడుకోండి, కీర్తించి చూడండి. ఆమె వైభవాన్ని కొనియాడుతూ ఆనందంతో నృత్యం చేయండి.

విశేషాలు:

గంధం బసవ శంకరరావు గారు పేర్కొన్నట్లు, ఈ కీర్తన క్షీరాబ్ధికన్యక, నీలవర్ణుడి ఈడుజోడైన అలమేలుమంగమ్మను స్తుతించే దివ్య సంకీర్తన. అన్నమయ్య ఇక్కడ అమ్మవారిని 'పడుచు' (యువతి) అని సంబోధించడం ద్వారా ఆమె నిత్యనూతన సౌందర్యాన్ని, శృంగార లీలామూర్తిత్వాన్ని ఆవిష్కరించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవులందరికీ ఆశ్రయమిచ్చి, తరింపజేసే ప్రకృతి స్వరూపిణి అలమేలుమంగ. ఆ జగన్మాతను కీర్తించడం ద్వారానే జీవునికి 'కుల పావనత్వం' (వంశోద్ధరణ, సంసార విముక్తి) సిద్ధిస్తుందని, భగవంతుని చేరడానికి అమ్మవారి పురుషకారమే (సిఫార్సు) ప్రధాన మార్గమని ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది.

చరణం 1:

పాలవెల్లి దొలి - చూలు కూతురు - పసిడిబొమ్మ వంటి పడుచును

చాల ముత్తయిదువ - చందమామ - సైదోడైన పడుచును

వోలవోలా అని - జలధిలోపలి వొస - పరైనట్టి పడుచును

నీలవర్ణుని పాలి కీడుజోడైన - నెలత నీ ముద్దుల పడుచునూ॥పాడరే॥

తాత్పర్యము:

ఈమె పాలసముద్రునికి (పాలవెల్లికి) తొలిచూలు కూతురు, అచ్చంగా పసిడి (బంగారు) బొమ్మ లాంటి పడుచుపిల్ల. నిత్య సుమంగళి (చాల ముత్తయిదువ) అయిన ఈమె, సముద్ర మథనంలో తనతో పాటు పుట్టిన చందమామకు తోబుట్టువు (సైదోడు). సముద్రంలో లీలగా 'ఓలలాడిన' ఐశ్వర్యమూర్తి. నీలమేఘ శ్యాముడైన ఆ శ్రీమహావిష్ణువుకు అన్ని విధాలా తగిన ఈడుజోడైన ముద్దుల పడుచు ఈమె.

విశేషాలు:

అమ్మవారి పుట్టుకను, పుట్టింటిని (సముద్రం), తోబుట్టువును (చంద్రుడు) ఇక్కడ అన్నమయ్య ప్రబంధ శైలిలో వర్ణించారు. 'వోలవోలా' అనే పదం సముద్రపు అలల ఊపును, లక్ష్మీదేవి ఆవిర్భావ వైభవాన్ని నాటకీయంగా సూచిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ఆనంద సాగరం (పాలవెల్లి) నుండి ఆవిర్భవించిన దివ్య చైతన్యమే లక్ష్మీదేవి. చంద్రుని వలె ఆహ్లాదాన్ని పంచే సత్త్వగుణం ఆమెతో పాటే ఉంటుంది. సర్వవ్యాపి అయిన నీలవర్ణుడిని (పరమాత్ముని) చేరడానికి, సకల ఐశ్వర్యప్రదాత అయిన లక్ష్మీదేవి ఆశ్రయం అవసరమని పరమార్థం.

చరణం 2:

యేడేడు భువనమ్ములను నిల - బొమ్మరిండ్లుగా గట్టిన పడుచును

తోడునీడై తానె తొలుత బ్రహ్మాండాలు - దొంతులు పెట్టిన పడుచును

యీడైన పడుచుల - నిందారి పెండ్లిండ్లు - (నేరుపడ) జేసిన పడుచును

వేడుక తో గూడి (యాడి) తమలో దామె - వియ్యాలనందిన పడుచును॥పాడరే॥

తాత్పర్యము:

పదునాలుగు భువనాలను (యేడేడు లోకాలను) లీలామాత్రంగా తన బొమ్మరిండ్లుగా నిర్మించిన పడుచు ఈమె. సృష్టి ఆరంభంలో తానే తోడునీడై ఉండి, బ్రహ్మాండాలన్నిటినీ కుండల దొంతుల వలె ఒకదానిపై ఒకటి అమర్చిన జగత్కర్త్రి. సృష్టిలోని జీవులన్నిటికీ వివాహాది సంబంధాలను సమకూర్చి, తానే స్వయంగా వినోదిస్తూ, విశ్వంలో వియ్యాలందుకొనే లీలామూర్తి ఈమె.

విశేషాలు:

విశ్వసృష్టిని ఒక చిన్నపిల్ల ఆడే 'బొమ్మరిల్లు' ఆటగా, బ్రహ్మాండాలను 'కుండల దొంతులు'గా వర్ణించడం అన్నమయ్య అద్భుత ఊహాశక్తికి నిదర్శనం. ఎంతటి లౌకిక సృష్టి అయినా ఆ తల్లికి కేవలం ఒక బాల లీలా వినోదం మాత్రమేనని చెప్పడం ఇక్కడి శిల్పసౌందర్యం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

మాయా స్వరూపిణి, విశ్వజనని అయిన మూలప్రకృతియే ఈ జగత్తును నడిపిస్తోంది. సంసార చక్రంలో జీవుల కలయికలు, బంధాలు అన్నీ ఆమె సంకల్పం వల్లే జరుగుతాయి. విశ్వమంతా దైవలీలా విలాసమేనని గ్రహించడమే జ్ఞానం.

చరణం 3:

కొండకూతురను గూడుక - తుంపెర్లు - గురియుచునుండేటి

నిండు నోములు నోచు - నెలతల కాపురాల్‌ - నిలువ బెట్టినట్టి పడుచును

కొండిక ప్రాయాన (కూడి) యలమేల్మంగ - కొడుకు తల్లైనట్టి పడుచును(?)

వెండియు రఘురాముడై - వెలయుచు శ్రీ-веంకటేశ్వరుని పడుచును॥పాడరే॥

తాత్పర్యము:

హిమవంతుని కుమార్తె అయిన పార్వతీదేవితో (కొండకూతురు) కలిసి, లోక కల్యాణం కొరకు ఆనంద బాష్పాల తుంపెర్లను కురిపించే తల్లి. పతివ్రతలైన స్త్రీల నిండు నోములను మన్నించి, వారి కాపురాలను చల్లగా నిలబెట్టే ముత్తయిదువ. పడుచు ప్రాయంలోనే (కొండిక ప్రాయాన) అలమేలుమంగగా శ్రీవేంకటేశ్వరుని కూడి, మన్మథునికి తల్లి అయినట్టి (కొడుకు తల్లి) సౌందర్యవతి. లీలావతారాలలో రఘురాముడిగా వెలిగిన ఆ శ్రీవేంకటేశ్వరుని ప్రియసఖి అయిన ఈ పడుచును పాడండి.

విశేషాలు:

"కొడుకు తల్లైనట్టి పడుచును(?)" అనే ప్రయోగానికి గంధం బసవ శంకరరావు గారు ఊహించినట్లు "మదనజనని" (మన్మథుని తల్లి) అనేదే నిశ్చయమైన, అత్యంత సరైన అర్థం. సంస్కృతంలో లక్ష్మీదేవికి 'మదనజనని', 'మన్మథజనని' అని ప్రసిద్ధ నామాలు ఉన్నాయి. పసితనం లేదా చిన్న ప్రాయం (కొండిక ప్రాయం) లోనే ఆమె మన్మథునికి తల్లి అయిందని అన్నమయ్య ఇక్కడ శృంగార చమత్కారం చేశారు. అలాగే రామావతారంలో సీతగా, వేంకటేశ్వరునికి అలమేలుమంగగా ఉన్న అభేదాన్ని కవి ఇక్కడ చక్కగా ముడిపెట్టారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

మన్మథుడు అంటే జీవులలో కలిగే ప్రేమ/కామ సంకల్పం. సృష్టి కార్యం సాగడానికి మూలమైన ఆ ప్రేమ తత్త్వానికి (మన్మథునికి) లక్ష్మీనారాయణులే తల్లిదండ్రులు. ఆ తల్లి భక్తుల ఇహపర సాధనలను (నోములను) రక్షించి, చివరికి రఘురాముడు/శ్రీవేంకటేశ్వరుడు అయిన పరమాత్ముని చెంతకు చేర్చి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని అంతరార్థం.

189

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు (లేక తాళ్ళపాక కవులు) ప్రణయ కలహం (పొలయలుక) వల్ల కలిగిన నాయిక విరహ అవస్థను, ఆ కోపంలోనూ ఆమె వలపు చేష్టలు నాయకుడైన శ్రీకృష్ణుని మనస్సులో ఎలా ప్రతిబింబిస్తూ నిలిచిపోయాయో ఎంతో ఆర్తితో వర్ణించారు. నాయిక కోపం వెనుక ఉన్న అనురాగాన్ని, ఆ స్వామిని వీడి ఉండలేక ఆమె చేసిన ప్రార్థనను నీలాంబరి రాగ భావానికి తగినట్లుగా కరుణ, శృంగార రసాల సమ్మేళనంగా ఈ సంకీర్తనలో చిత్రించారు.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పాయదు మదిలో నెప్పుడు - ప్రతిబింబించిన రీతిని

కాయము తన్మయ మాయనొ - (కాంతను దలచినను)॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఆ కాంతను (నాయికను) తలచుకోగానే నా శరీరం పరవశించిపోతోంది (తన్మయమవడమంటే పరవశమవ్వడం). అద్దంలో రూపం ప్రతిబింబించినట్లుగా, ఆమె రూపం నా మనస్సు నుండి ఎప్పటికీ పాయదు (తొలగిపోదు).

విశేషాలు:

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు పేర్కొన్నట్లు, వ్రాతప్రతుల ఆధారంగా వెలుగులోకి వచ్చిన అపురూపమైన 'శ్రీకృష్ణ పదము' ఇది. నాయికను తలవగానే నాయకునికి కలిగే మానసిక, శారీరక మార్పులను (కాయము తన్మయమాయనో అనడం ద్వారా) అన్నమయ్య చాలా సహజ సుందరంగా పల్లవిలోనే ఆవిష్కరించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మకు, పరమాత్మునికి మధ్య గల బంధం అభేద్యమైనది. భక్తుని ఆర్తి భగవంతుని హృదయంలో ప్రతిబింబంలా నాటుకుపోతుంది. నిజమైన భక్తుడిని స్మరించుకున్నప్పుడు ఆ సర్వేశ్వరుడు సైతం భక్త పరాధీనుడై తన్మయత్వం చెందుతాడని ఇక్కడి అంతరార్థం.

చరణం 1:

బొమముడిపాటును గనుగవ - (లమరిన తీరును), చెక్కిట

సమకొల్పిన (కేలును) కడు - శ్వాసములో వణకున్‌

చెమటల దోగిన కుచములు - చిత్తములో తెగువయు గల

ప్రమదామణి పొలయలుకల - (భావపు చందములు)॥పాయదు॥

తాత్పర్యము:

కోపంతో ముడిపడిన ఆమె కనుబొమలు, కళ్లల్లోని ఆరాటం, బుగ్గపై (చెక్కిట) చేర్చి ఉంచిన ఆమె చేయి, తీవ్రమైన నిట్టూర్పుల వల్ల పెదవులలో కలిగే వణుకు, విరహ తాపానికి చెమటలతో తడిసిన వక్షఃస్థలం, మనస్సులోని పంతం—ఇలా ప్రణయ కలహం (పొలయలుక) లో ఆ సుందరి ప్రదర్శించిన భావాలన్నీ నా మదిలో అలాగే నిలిచి ఉన్నాయి.

విశేషాలు:

నాయిక అలిగినప్పుడు ఆమె ముఖ కవళికలలో, శ్వాసలో వచ్చే మార్పులను (శ్వాసములో వణకున్) కవి సూక్ష్మంగా పరిశీలించి వర్ణించారు. 'పొలయలుక' అంటే శృంగారపరమైన చిన్నపాటి కోపం, ఇది ప్రేమను మరింత పెంచుతుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతునిపై భక్తుడు ఒక్కోసారి చూపే అలక లేదా నింద (నిందాస్తుతి) వెనుక గాఢమైన అనురాగం దాగి ఉంటుంది. భక్తుని హృదయాందోళనను, ఆరాటాన్ని దైవం ఎంతో ప్రీతితో గమనిస్తూ ఉంటాడని భావం.

చరణం 2:

వదలిన నీవియు నొక చే - వడిగొల్పిన క్రుమ్ముడి(యును)

చెదరిన ముత్యపు సరులును - (చిక్కిన) తనులతయున్‌

(కదలెడు పాదము లెడనెడ) - గా (గప్పిన) పయ్యెదయును

సుదతీమణి కోపమునను - జూచిన (మర్మములు)॥పాయదు॥

తాత్పర్యము:

కోపంతో జారిన నడుము ముడిని ఒక చేత్తో పట్టుకుని, చిక్కుపడి వీడిపోతున్న తన కొప్పును (క్రుమ్ముడిని) మురిపెంగా సవరించుకుంటూ, విరహ తాపానికి చెదరిపోయిన ముత్యాల హారాలతో, కృశించిన (చిక్కిన) తీగ లాంటి శరీరంతో, తడబడుతూ కదులుతున్న పాదాలతో, చెదిరిన పైటను సర్దుకుంటూ ఆ కోపగించుకున్న చిన్నది నన్ను చూసిన ఆ మర్మపు చూపులు నా మనసును వీడిపోవడం లేదు.

విశేషాలు:

'క్రుమ్ముడి' అంటే కురులముడి లేదా కొప్పు అని అర్థం (వివరణలో ఇచ్చినట్లు). అలిగిన నాయిక తన వస్త్రాలను, కేశాలను సవరించుకుంటూ, నడుస్తూ, పంతంతో చూసే చూపుల లోని రహస్యాలను (మర్మములు) అన్నమయ్య తన ప్రబంధ కవితా శైలితో ఇక్కడ అద్భుతంగా బంధించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

సంసార తాపత్రయాల వల్ల, లౌకిక కష్టాల వల్ల జీవుడు (తనులత) కృశించిపోయి, తడబడుతున్న పాదాలతో దైవం వైపు నడుస్తాడు. ఆ దీన స్థితిలో జీవుడు భగవంతుని వైపు చూసే ఆర్త వీక్షణలు ఆ కృష్ణుని కరుణను త్వరగా ఆకర్షిస్తాయి.

చరణం 3:

(వేడిన చనవులు చేకొని) - విడనాడకు (న న్నెంతయు)

(గాడగ కుచయుగ మురమున - గట్టిగ నూదుకొని)

నేడీ నేరము (గాచితి) - నిను బాయ(నులే) కృష్ణా యని

వేడూర్పులు (నిగుడించిన) - వెలదుక (మోదములు)॥పాయదు॥

తాత్పర్యము:

"ఓ కృష్ణా! నా చనువును మన్నించి నన్ను ఎంతమాత్రం విడిచిపెట్టకు. గట్టిగా నీ వక్షఃస్థలానికి నన్ను హత్తుకో. ఈ రోజుకు నా తప్పులను క్షమించు (గాచితి), నిన్ను ఎన్నటికీ బాయను (వీడను)" అని వేడి నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, శరణుజొచ్చిన ఆ వెలది పొందిన సంతోష ముద్రలు నా హృదయంలో అలాగే నిలిచి ఉన్నాయి.

విశేషాలు:

'కృష్ణా' అనే ముద్రతో ఈ సంకీర్తన పరమ రమణీయంగా ముగిసింది. కోపంతో ప్రారంభమైన నాయిక అవస్థ, చివరికి "నిను బాయనులే కృష్ణా" అనే సంపూర్ణ శరణాగతితో, నాయకుని కౌగిలిలో లభించిన పరమానందంతో (మోదములు) ఇక్కడ పరిసమాప్తమైంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ఈ చరణం పరిపూర్ణ శరణాగతి తత్త్వాన్ని బోధిస్తుంది. జీవాత్మ తన తప్పులను (నేరములను) మన్నించమని, తనను విడిచిపెట్టవద్దని పరమాత్ముడైన కృష్ణుడిని వేడుకుంటుంది. భగవంతుని దివ్య రక్షణలో (ఉరమున గట్టిగ నూదుకొని) చేరినప్పుడే జీవునికి సంసార భయాలు తొలగి, మోక్షానందం (మోదము) సిద్ధిస్తుందని పరమార్ధం.

190

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో తాళ్లపాక చినతిరుమలాచార్యులు (లేక తాళ్లపాక కవులు) నాయిక అయిన అలమేలుమంగ బుద్ధిచాతుర్యాన్ని, ప్రగల్భ శైలిని ప్రహేళికల (పొడుపు కథల) రూపంలో ఎంతో వినోదాత్మకంగా చిత్రించారు. పుట్టక ముందే సకల విద్యలు నేర్చినట్లుగా, తన పతి అయిన శ్రీవేంకటేశ్వరుని పేరును, తన అంగసౌష్ఠవ విశేషాలను లోక సంప్రదాయానుసారం నేరుగా చెప్పకుండా, చమత్కారపు ఉపమానాలతో భూమ్యాకాశాలను ఒక్కటి చేసేలా (నేలకు మింటికి సూత్రపట్టేలా) మాట్లాడిన వైనం ఇందులో వర్ణితమైంది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పుట్టక తొల్లె యెన్ని నేర్చినావే - పువ్వుబోణిరో నీవు

నెట్టన నీ పతి గారవించితే - నేలకు మింటికి సూత్రపట్టేవు॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

పువ్వు వంటి సుకుమారమైన శరీరం గల ఓ చిన్నదానా! నీవు పుట్టక ముందే ఇన్ని చమత్కారాలు, నేర్పులు ఎక్కడ నేర్చుకున్నావు? నీ భర్త నిన్ను అమితంగా ప్రేమించి గౌరవిస్తుంటే, నువ్వు నీ మాటల చాతుర్యంతో భూమ్యాకాశాలను సైతం బంధించి ఒక్కటి చేస్తున్నావు కదా!

విశేషాలు:

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు వివరించినట్లు, ఇందులో 'నేలకు మింటికి సూత్రపట్టుట' (లేదా నేలకు నింగికి తాళముల్వేయుట) అనే ప్రాచీన తెలుగు పలుకుబడి ఉపయోగించబడింది. దీని అర్థం భూమ్యాకాశాలను ఒక్కటి చేయడం లేదా అసాధ్యమైన విషయాలను తన మాటల సంరభంతో సాధించడం. తన పతి ప్రేమను పొంది నాయిక ఎంతటి ప్రగల్భాలు పలుకుతోందో ఈ పల్లవి చక్కగా నిరూపిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుని సృష్టికి మూలకారణమైన జగన్మాత (మూలప్రకృతి) సకల విద్యాస్వరూపిణి. పరమాత్ముడు ఆమెను అర్ధాంగిగా గౌరవించడం వల్ల, ఆమె తన సంకల్ప మాత్రంచేతనే భూమ్యాకాశాలను, అఖిల బ్రహ్మాండాన్ని లీలామాత్రంగా బంధించి ఏలగలుగుతుందని అంతరార్థం.

చరణం 1:

పూ(సి)న దే మంటే మృగము పేర - పొందిన పరి(మ)ళ మంటివి

వా(సి)గ నీ పేరేమనంటే, దశవదనుని - వైరినే నంటివి

మీ(సీ)మ యేదంటే రెండు మాకులపేర - మెరసిన పట్టణ మంటివి

వో(సె)మ్మ! నే జెల్ల, నీవు నీ వుపమలు! - (వోపినంత చూడమంటివి)॥పుట్టక॥

తాత్పర్యము:

"నువ్వు పూసుకున్న ఆ సుగంధం ఏమిటి?" అని అడిగితే, నేరుగా చెప్పకుండా "ఒక జంతువు (మృగము) పేరుతో ఉన్న పరిమళం" అన్నావు. "ఖ్యాతి గల నీ భర్త పేరేమిటి?" అని అడిగితే, "పది తలల రావణాసురుని శత్రువు (శ్రీరాముడు)" అన్నావు. "మీ ప్రాంతం (సీమ) ఏది?" అని అడిగితే, "రెండు వృక్షాల (మాకుల) పేరుతో ప్రకాశించే పట్టణం" అన్నావు. ఓసి పిల్లదాకా! నీ చమత్కారాలు, నీ ఉపమానాలు భలేగా ఉన్నాయి, నీ నేర్పరితనాన్ని మమ్మల్ని ఓపిక ఉన్నంతవరకు చూడమంటున్నావా!

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో మూడు పొడుపు కథల వంటి చమత్కారాలు ఉన్నాయి, వాటిని ఆనందమూర్తి గారు ఇలా విశ్లేషించారు:

1.            మృగము పేర పొందిన పరిమళము: కస్తూరి మృగము లేదా పునుగుపిల్లి ద్వారా లభించే కస్తూరి/పునుగు వాసన. దీని ద్వారా నాయిక సహజ గంధము కలిగిన 'పద్మినీ జాతి స్త్రీ' అని కవి ధ్వనింపజేశారు.

2.            దశవదనుని వైరినేను: దశవదనుడు అనగా రావణాసురుడు, అతని వైరి (శత్రువు) శ్రీరాముడు. భారతీయ సంప్రదాయం ప్రకారం భర్త పేరును నేరుగా చెప్పకూడదు కాబట్టి, నాయిక తన పతి పేరు 'రాముడు' (వేంకటేశ్వరుడు) అని ఇలా మార్గంతరంగా చెప్పింది.

3.            రెండు మాకుల పేర మెరసిన పట్టణం: 'మాకు' అనగా చెట్టు. రెండు చెట్ల పేరు గల ప్రాంతం 'రెంటచింతల'. గుంటూరు సీమకు చెందిన ఈ ప్రాంత విశేషాలతో తాళ్లపాక చినతిరుమలాచార్యునికి గల సంబంధాన్ని ఈ ప్రయోగం సూచిస్తోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుని దివ్య లీలా విశేషాలు గానీ, భక్తునికి భగవంతునికి మధ్య గల సంబంధం గానీ బాహ్య ప్రపంచానికి అంత సులభంగా బోధపడవు. అవి రహస్య సంకేతాల వలె, ప్రహేళికల వలె అంతరంగంలోనే అనుభవవేద్యమౌతాయి.

చరణం 2:

కమ్ము(క) నీ మేన నున్న దేమనంటే - గగనము పేరిటి దంటివి

(కొమ్మరో! యాపైనున్న వేమంటే - కొండలే కను మంటివి)

రొమ్ము మీద చిలికించిన దే మనంటే - (ఋ)తువు (పేరంటివి)

(చిమ్మనగ్రో వదేల నంటే - chiమ్మి రేగ మంటివి)॥పుట్టక॥

తాత్పర్యము:

"నీ దేహాన్ని కమ్ముకుని ఉన్న ఆ సన్నని నడుము ఏమిటి?" అని అడిగితే, "ఆకాశం లాంటి శూన్యము" అన్నావు. "ఓ కొమ్మరో! ఆ నడుము పైభాగంలో ఉన్నవి ఏవి?" అని అడిగితే, "కొండల వంటి వక్షఃస్థలాన్ని చూడు" అన్నావు. "నీ రొమ్ము మీద చిలకరించుకున్న ఆ రంగులేమిటి?" అని అడిగితే, అదొక "ఋతువు (వసంత కాలపు రంగులు)" అన్నావు. "ఆ చేతిలోని చిమ్మనగ్రోవి ఎందుకు?" అని అడిగితే, "రంగులు చిమ్మి ప్రణయ తాపాన్ని రేపడానికే" అన్నావు.

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో ప్రకృతి శిల్పాన్ని స్త్రీ అంగ వర్ణనలో తారుమారు చేసిన తాళ్లపాక వారి విలక్షణ భావకోశం (Schema) కనిపిస్తుందని ఆనందమూర్తి గారు వివరించారు:

1.            గగనము/కొండల చమత్కారం: ప్రకృతిలో సహజంగా కొండలు కింద, ఆకాశం పైన ఉంటాయి. కానీ ఇక్కడ స్త్రీ వర్ణనలో శూన్యమైన నడుము (ఆకాశం) కింద, కొండల వంటి స్తనములు పైన ఉండి క్రిందుమీదులయ్యే చమత్కారాన్ని కవి ప్రదర్శించారు. (ఇదే తీరున పగటి ప్రకాశం గల ముఖము ముందు, చీకటి రాత్రి వంటి కొప్పు వెనుక ఉండి ముందు వెనుకలయ్యే వర్ణనలు మరో తాళ్లపాక సంకీర్తనలోనూ ఉన్నాయి).

2.            ఋతువు పేరంటివి: రొమ్ము మీద చిలికించుకున్నది 'వసంతం' (రంగుల నీళ్లు). వసంతం అనేది ఒక ఋతువు కాబట్టి, నాయిక దానిని ఋతువు పేరుతో పిలిచింది. అది వసంతోత్సవ ప్రణయ కేళిని సూచిస్తోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ప్రకృతి నియమాలకు అతీతమైనది దైవలీల. ఆకాశం వంటి నిర్గుణ శూన్యం నుండి, కొండల వంటి అనంత సృష్టి శక్తులు ఆవిర్భవించడాన్ని, విశ్వమంతా ఆ వసంత వల్లభుని ప్రణయ లీలా విలాసమేనని గ్రహించడాన్ని ఈ చరణం అంతరార్థంగా బోధిస్తుంది.

చరణం 3:

(తృతీయ చరణము వ్రాతప్రతిలో లుప్తము)

విశేషాలు (పరిష్కర్త గమనిక):

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారి పరిశోధన ప్రకారం, ఈ కీర్తనలోని మూడవ చరణం వ్రాతప్రతిలో పూర్తిగా శిథిలమై (లుప్తమై) పోయింది. కేవలం స్థలాంతరమున "కన్నది విన్నది గాదు" అనే ఒక చిన్న వాక్యాంశం మాత్రమే లభించింది. మూడవ చరణంలోనే సాధారణంగా కవి ముద్ర (వేంకటేశ్వరుడు లేదా కృష్ణ ముద్ర) ఉంటుంది. అయితే ఇక్కడ ముద్రాచరణం లుప్తమవ్వడం వల్ల సంపూర్ణ పూరణం సాధ్యం కాలేదు. అయినప్పటికీ, ఈ ప్రహేళికా కూర్పు శైలిని బట్టి ఇది నిస్సందేహంగా తాళ్లపాక చินతిరుమలాచార్యుల సంకీర్తనగానే నిర్ధారించబడింది.

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారి సాహిత్య రికార్డు - చారిత్రక విశేషాలు:

ఆనందమూర్తి గారు ఈ సంకీర్తన ద్వారా ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక సత్యాన్ని సాహిత్య లోకానికి గుర్తుచేశారు:

•             మొదటి పరిచయం (1949): తాళ్లపాక వంశీయులు భద్రపరిచిన ఈ మూల గ్రంథ పాఠాలను, 1949లో వారి గురుదేవులు వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారు (VPS) 'అన్నమాచార్య చరితము' పీఠికలో కొన్ని పాటలను ఉటంకిస్తూ మొదటిసారిగా ప్రపంచానికి పరిచయం చేశారు. ఆ పాటలు చాల ప్రసిద్ధి చెందాయి.

•             పరిశోధన ఉపేక్ష: సాహిత్య పరిశోధనకు అత్యంత ముఖ్యమైన ఈ మూల వ్రాతప్రతి గ్రంథం, దురదృష్టవశాత్తూ తదుపరి కాలంలో కొందరు పండితుల నిర్లక్ష్యానికి, ఉపేక్షకు గురైంది.

•             పునరుద్ధరణ (TNF పథకం): ఈ నేపథ్యంలో, వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు తంజావూరు సరస్వతీ మహల్ గ్రంథాలయం (TMSSML), బెంగళూరులోని SRC, IGNCA వంటి వివిధ ప్రాచీన భాండాగారాల నుండి సేకరించిన 288 కి పైగా సరికొత్త నూతన సంకీర్తనలను తిరుపతి లోని SVORI సంస్థ మరియు కేంద్ర ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక శాఖ (MOC) వారి TNF పథకం సాయంతో, ప్రజల ఆదరణతో విమర్శనాత్మక పరిశీలనతో తిరిగి లోకానికి ఆవిష్కరించారు. ఆ అపురూప సంకలనంలోనిదే ఈ విశిష్టమైన సంకీర్తన.

191

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు అలమేలుమంగ (నాయిక) కు శ్రీవేంకటేశ్వరుని విరహావస్థను వివరిస్తూ, స్వామికి వివిధ శృంగార ఉపచారాలు చేసి ఆయన తాపాన్ని చల్లార్చవలసిందిగా చెలికత్తె రూపంలో ఉద్బోధించారు. ప్రణయ కేళిలో కలిగే అలసట, విరహ వేదనల వల్ల స్వామి శరీరం అనుభవిస్తున్న ఆరాటాన్ని వర్ణిస్తూ, నాయికా నాయకుల సమాగమాన్ని కాంక్షించే సుందర శృంగార రచన ఇది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పుట్టుభోగీంద్రుడే - పులకోర్వఁడిక రావె

నెట్టన నీపతి (కి - నీకు) మొక్కెదను॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఓ చిన్నదానా! పుట్టుకతోనే మహారాజ భోగాలను అనుభవించే ఆ స్వామి, నీ విరహ తాపం వల్ల కలిగే శరీర పరవశత్వాన్ని (పులకలను) ఇక భరించలేకపోతున్నాడు, త్వరగా రావే! నీకు, నీ ప్రాణనాథుడికి ఇద్దరికీ చేతులెత్తి నమస్కరిస్తాను (మీరిద్దరూ ఒక్కటికండి).

విశేషాలు:

గంధం బసవ శంకరరావు గారు పేర్కొన్నట్లు, ఇది నాయికకు చెలికత్తె చేసే శృంగార ఉపచార ఉద్బోధ. ఎల్లప్పుడూ సుఖాలనే అనుభవించే స్వామి (పుట్టుభోగీంద్రుడు) విరహం వల్ల పడుతున్న ఇబ్బందిని చెలికత్తె ఇక్కడ చనువుతో సున్నితంగా హెచ్చరిస్తోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పరమాత్ముడు నిత్యానంద స్వరూపుడు, సకల భోగప్రదాత. కానీ తన అనన్య భక్తుడైన జీవాత్మ వియోగం కలిగినప్పుడు ఆ స్వామి సైతం భక్త పరాధీనుడై ఆరాటపడతాడు. ప్రకృతి-పురుషుల ఐక్యత కొరకు ఆచార్యుడు లేదా గురువు (చెలికత్తె) ఇద్దరినీ లంకె వేయడానికి చేసే ప్రార్థన ఇందులో ధ్వనిస్తుంది.

చరణం 1:

తెలిమల్లిమొగ్గ మ - ట్టెలగంటు లేని పో

ట్లుల రమణుని మేను - పులిపులియై

కలికి! నీ చనుదోయి - గజనిమ్మ పండ్లకా

కలగాని మానదా - కాయంబు నొవ్వి॥పుట్టు॥

తాత్పర్యము:

ఓ కలికి! తెల్లని మల్లెమొగ్గల వంటి నీ కాలి మట్టెల తలపుల తాకిడి వల్ల, నీ ప్రియుని శరీరం అంతా విరహ వేదనతో పులిపులియై (బాధతో కందిపోయినట్లు) పోయింది. గజనిమ్మ పండ్ల వంటి కఠినమైన నీ వక్షఃస్థలపు కౌగిలింతల ఆరాటం వల్ల ఆయన కాయం (శరీరం) నొవ్వులు పడుతోంది; మీ ఇద్దరి కలయిక జరిగితేనే కానీ ఆ బాధ తగ్గదు.

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో నాయిక కాలి మట్టెలను మల్లెమొగ్గలతోనూ, చనుదోయిని గజనిమ్మ పండ్లతోనూ పోల్చడం అన్నమయ్య శృంగార కావ్య శైలికి అద్దం పడుతోంది. విరహావస్థలో ప్రియురాలి అలంకారాలు, అంగాలు సైతం నాయకుడి మనస్సులో తీపి గాయాలను (పోట్లను) రేపుతాయని కవి వర్ణించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుని చేరాలనే తీవ్రమైన సాధనలో జీవుడు పడే ఆరాటం పరమాత్ముని హృదయాన్ని ద్రవింపజేస్తుంది. జీవాత్మ-పరమాత్మానుసంధానంలో కలిగే ఆ దివ్య కలయికే (కలగడమే) సర్వ తాపత్రయాల నొవ్వులకు ఏకైక నివారణ.

చరణం 2:

పమ్మిపుప్పొడి నెరసు - పడి యెర్రనై కన్ను

దమ్ములను నల నీరు - గమ్మె నేడు

కొమ్మ నీ మైమరపు - కోకావియద్దు లే

తెమ్మబడు కన్నులకు - తెరపియౌ గాని॥పుట్టు॥

తాత్పర్యము:

ఓ కొమ్మ! దట్టమైన పూల పుప్పొడి కళ్లల్లో పడటం వల్ల ఆయన కన్నుదమ్ములు (పద్మాల వంటి కళ్లు) ఎర్రబడ్డాయి; ఆ వేడికి (ఆవికి) కళ్ల వెంట నీరు కారుతోంది. నీవు నీ మైమరపుతో, కాషాయ/ఎరుపు రంగు వస్త్రపు (కోకావి) అంచులతో ఆ స్వామి కళ్లలోని తాపాన్ని అద్ది తుడవాలి; అప్పుడే శ్రమపడి అలసిపోయిన ఆయన కళ్లకు ఉపశమనం (తెరపి) లభిస్తుంది.

విశేషాలు:

'ఆవి' అనగా తాపము లేదా వేడి అని అర్థం. విరహ తాపం వల్ల కళ్లు ఎర్రబడటం, కన్నీరు కారడం సహజం. దానికి ఉపచారంగా నాయిక తన పైట చెంగుతో (కోకావి అంచులతో) స్వామి కళ్లను తుడవాలని చెప్పడం ద్వారా అన్నమయ్య సేవాలక్షణంతో కూడిన శృంగారాన్ని అద్భుతంగా చిత్రించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

సంసార తాపత్రయాలనే నెరసులు (దుమ్ము) కమ్మి జీవుడు అజ్ఞానంతో కన్నీరు కారుస్తున్నప్పుడు, లేదా భక్తుని ఆర్తిని చూసి భగవంతుడు కరుణా రసాన్ని కురిపిస్తున్నప్పుడు, భక్తి అనే నిర్మల వస్త్రంతో (మైమరపుతో) ఆ వేదనను ఉపశమింపజేయాలి. దైవానికి చేసే ఆత్మీయ కైంకర్యమే నిజమైన ముక్తి.

చరణం 3:

పెలుచరేయెండ నే - బెగడుకొని నాయకుడు

తలకొన్నవెతలచే - దప్పిదీర

నలమేలుమంగ శ్రీвеంక-టాధీశ వడదీర

పొలచు నధరంపు క - ప్పుర వీడెమీవె॥పుట్టు॥

తాత్పర్యము:

రాత్రి వేళ కాచే వెన్నెల సైతం విరహం వల్ల తీవ్రమైన ఎండలా (రేయెండ) అనిపించి నీ నాయకుడు భయపడుతున్నాడు. ఆయనకు కలిగిన ఈ మానసిక వెతలు, వడదెబ్బ (వడ) చల్లబడాలంటే, ఓ అలమేలుమంగా! నీవు నీ ప్రకాశవంతమైన పెదవుల నుండి వెలువడే కర్పూర తాంబూలాన్ని (కప్పుర వీడెమును) శ్రీవేంకటాధీశునికి అందించి, ఆయన దప్పికను, తాపాన్ని తీర్చాలి.

విశేషాలు:

'శ్రీవేంకటాధీశ - అలమేలుమంగ' ముద్రలతో కీర్తన పరమ రమణీయంగా ముగిసింది. విరహ కాలంలో చల్లని వెన్నెల సైతం ఎండలా కాస్తుందనే (రేయెండ) శృంగార కవిత్వ సమయాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ అద్భుతంగా వాడారు. ఆ తాపానికి, వడదెబ్బకు మందు అలమేలుమంగమ్మ ఇచ్చే 'కర్పూర తాంబూలమే' (కప్పుర వీడెము) అని ముగించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లౌకిక సుఖాలు (వెన్నెల) సైతం భగవద్భక్తునికి తాపాన్ని (రేయెండను) కలిగిస్తాయి. జీవుడి సంసార తాపం (వడ) తీరాలన్నా, పరమాత్ముని భక్త రక్షణ దీక్ష సఫలం కావాలన్నా జగన్మాత అయిన అలమేలుమంగమ్మ పురుషకారము, కరుణ అనే కర్పూర తాంబూల ప్రసాదము అత్యంత ఆవశ్యకము. ఆ మాత అనుగ్రహంతోనే శ్రీవేంకటేశ్వరుని సాయుజ్యం లభిస్తుంది.

192

తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యుల వారు రచించిన ఈ 'అభిషేక సంకీర్తన' పరమ అద్భుతమైనది. తిరుమల శ్రీవారి అభిషేకానంతర వైభవాన్ని, స్వామివారి దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని కన్నులకు కట్టేలా వర్ణించే ఆధ్యాత్మిక కీర్తన ఇది.

పల్లవి:

పులుకడిగినయట్టి పురుషోత్తముఁడు వాఁడె

యెలమి నారతులు మీరెత్తరే దేవునికి॥

తాత్పర్యము:

అభిషేకం ముగించుకుని, పులుకడిగిన ముత్యంలా స్వచ్ఛంగా, ప్రకాశవంతంగా మెరిసిపోతున్న ఆ పురుషోత్తముడు (శ్రీమహావిష్ణువు) ఇదిగో ఇక్కడే ఉన్నాడు. ఓ భక్తులారా! పరమానందంతో ఆ దేవునికి మంగళ హారతులు పట్టండి.

విశేషాలు:

'పులుకడిగినయట్టి' అనే ప్రయోగం స్వామివారి నిర్మలత్వాన్ని, అభిషేకం తర్వాత ఆయనలో వ్యక్తమయ్యే అపారమైన తేజస్సును సూచిస్తుంది. అభిషేక సేవను కళ్లారా చూసిన భక్తుడి తన్మయత్వం ఈ పల్లవిలో కనిపిస్తుంది.

చరణం 1:

గొప్పయింద్రనీలాల కొండ మంచు గప్పినట్టు

నెప్పు మింట పాలవెల్లి నెరసినట్టు

విప్పు నీలమేఘముపై వెన్నెల గాసినయట్టు

కప్పురధూళిమేనఁ గప్పిరి దేవునికి॥

తాత్పర్యము:

శ్రీవారి నల్లని దివ్యమంగళ విగ్రహానికి కర్పూరపు పొడిని అద్దిన దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — ఒక పెద్ద ఇంద్రనీలమణి పర్వతంపై తెల్లని మంచు కప్పినట్లుగా ఉంది; ఆకాశంలో తెల్లని పాలసముద్రం పొంగి అలముకున్నట్లుగా ఉంది; విశాలమైన నల్లని మబ్బుపై తెల్లని వెన్నెల కాచినట్లుగా ఉంది. అటువంటి కర్పూరపు ధూళిని స్వామివారి శరీరంపై భక్తులు దట్టంగా అలదారు.

విశేషాలు:

స్వామివారి నల్లని మేనికి, కర్పూరపు తెల్లదనానికి మధ్య గల రంగుల కలయికను ఇంద్రనీలాల కొండ-మంచు, ఆకాశం-పాలవెల్లి, నీలమేఘం-వెన్నెల వంటి ఉపమానాలతో పెదతిరుమలాచార్యులు అద్భుతంగా వర్ణించారు.

చరణం 2:

నిండు నైరావతముపై నీలిజగ గప్పినట్టు

వెండిమేడపైఁ జీఁకటి విడిసినట్టు

పుండరీకపుఁగొలను పొరిఁదేం ట్లాగినట్టు

మెండగు తట్టుపుణుఁగు మెత్తిరి దేవునికి॥

తాత్పర్యము:

స్వామివారికి కస్తూరి, పునుగు (సుగంధ ద్రవ్యాలు) వంటి నల్లని లేపనాలను పూసిన దృశ్యం ఎలా ఉందంటే — తెల్లని ఐరావతం అనే ఏనుగుపై నల్లని వస్త్రాన్ని కప్పినట్లుగా ఉంది; తెల్లని వెండి మేడపై చీకటి వచ్చి వాలినట్లుగా ఉంది; తెల్లని తామర పూల కొలనులో నల్లని తుమ్మెదలు గుంపుగా చేరి తేనె తాగుతున్నట్లుగా ఉంది. అటువంటి నల్లని సుగంధ విలసితమైన పునుగును దేవునికి అధికంగా పూశారు.

విశేషాలు:

అభిషేకం తర్వాత స్వామివారికి తెల్లని చందనం లేదా వస్త్రాల అలంకరణపై నల్లని పునుగు చారలు దిద్దడాన్ని ఇక్కడ కవి చమత్కరించారు. శ్వేత, శ్యామ వర్ణాల (తెలుపు, నలుపు) కలయికను ఐరావతం-నీలివస్త్రం, వెండిమేడ-చీకటి, తామరకొలను-తుమ్మెదలు అనే సుందర దృశ్యాలతో పోల్చడం విశేషం.

చరణం 3:

అదె నల్లఁగలువలన కరువు లుండినట్టు

మెదిగి కస్తూరిభూమి మేరు వున్నట్టు

యెదుట శ్రీవేంకటేశుయెద నలమేల్మంగను

గుదిగుచ్చి సొమ్ములెల్లా గుప్పిరి దేవునికి॥

తాత్పర్యము:

నల్లని కలువ పూల తోటలన్నీ ఒకేచోట సమృద్ధిగా ఉన్నట్లుగా, నల్లని కస్తూరి నిండిన నేలపై బంగారు మేరు పర్వతం నిలిచినట్లుగా ఆ దేవుడు ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఇదిగో! మన కళ్లెదుటే ఉన్న ఆ శ్రీవేంకటేశ్వరుని వక్షఃస్థలంలో (గుండెల్లో) ఉన్న అలమేలుమంగమ్మను, స్వామివారిని కలిపి ఉంచి, ఆ దివ్య దంపతులకు నగలన్నీ సమర్పించి అలంకరించారు.

విశేషాలు:

కీర్తన ముగింపులో స్వామివారితో పాటు అమ్మవారిని కూడా చేర్చి దర్శించడం పరమ మంగళకరం. కస్తూరి నిండిన నేలపై మేరు పర్వతం అన్నప్పుడు — నల్లని కస్తూరి అలంకరణ గల స్వామివారి వక్షఃస్థలం భూమి అయితే, అక్కడ మెరుస్తున్న బంగారు ఆభరణాలు, అమ్మవారు మేరు పర్వతంగా భాసించారని కవి భావన.

193

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యులు ప్రణయ లీలలో నాయికకు (అలమేలుమంగకు) కలిగిన ఒక విలక్షణమైన మనోస్థితిని వర్ణించారు. భర్త లేదా ప్రియుడు తనంతట తానుగా ఇష్టపడి వచ్చినప్పుడే ప్రణయ సుఖం లభిస్తుంది తప్ప, ఆయనకు ఇష్టం లేనప్పుడు బలవంతంగా పంతాలు పడి (పెనఁగకురే) సాధించలేమని, లోకసహజమైన అద్భుత ఉపమానాలతో చెలికత్తెలకు లేదా తన మనసుకు సర్దిచెప్పుకుంటున్నట్లుగా ఈ సంకీర్తన సాగుతుంది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పెనఁగకురే మీ రింత ప్రియునితోఁ బలుమారు

తనకు నిచ్చయినవేళ తలఁపు గలిగీని॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఓ చెలికత్తెలారా! మీరా ప్రియునితో (శ్రీవేంకటేశ్వరునితో) పదే పదే అంతగా పంతాలకు దిగకండి, వాదించకండి. ఆయనకు ఇష్టమైన సమయం వచ్చినప్పుడు, ఆ స్వామికే స్వయంగా మనపై తలపు (ప్రేమ/జ్ఞాపకం) కలుగుతుంది.

విశేషాలు:

పెదతిరుమలాచార్యుల వారి ఈ శృంగార సంకీర్తన 17వ సంపుటంలో 29వ కీర్తనగా లభ్యమవుతోంది. ప్రియుడి మనసెరిగి నడుచుకోవాలనే ధీర నాయిక లక్షణం పల్లవిలో కనిపిస్తుంది. బలవంతపు వలపు కంటే సహజమైన అనురాగమే గొప్పదని కవి ఇక్కడ సూచించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవత్ సాక్షాత్కారం అనేది సాధకుడి హఠాత్ సాధన వల్లనో, అహంకారపూరితమైన పంతాల వల్లనో లభించేది కాదు. జీవుడు సంపూర్ణ శరణాగతితో వేచి ఉండాలి. ఆ పరమాత్ముని కృపా సంకల్పం (తనకు నిచ్చయినవేళ) కలిగినప్పుడే జీవునికి దైవదర్శన భాగ్యం సిద్ధిస్తుంది.

చరణం 1:

వలచి యలిగిన యలుక వడిఁ దేర్చవచ్చుఁ గాక

వొలసి నొల్లని యలుక లొకరి వశమా

మెలఁగి నిద్రించు విభుని మేలుకొలుపవచ్చుఁ గాక

తెలిసి వుండిన నిదుర తెగి లేపవశమా॥పెనఁగకురే॥

తాత్పర్యము:

ప్రేమతో అలిగిన అలుకను (ప్రణయ కలహాన్ని) త్వరగా బుజ్జగించి తీర్చవచ్చు; కానీ అసలు ఇష్టమే లేక నటిస్తూ చేసే అలుకలను మార్చడం ఎవరి తరమౌతుంది? అలాగే, నిజంగా నిద్రిస్తున్న భర్తను ప్రేమతో పిలిచి మేలుకొలుపవచ్చు; కానీ అన్నీ తెలిసి కూడా నిద్రిస్తున్నట్లు నటిస్తున్న వాడిని (కపట నిద్ర నటిస్తున్నవాడిని) బలవంతంగా లేపడం సాధ్యమా?

విశేషాలు:

తెలుగు భాషలోని అద్భుతమైన సామెతను, లోకోక్తిని పెదతిరుమలయ్య ఇక్కడ ప్రయోగించారు. "నిద్రపోతున్న వాడిని లేపవచ్చు కానీ, నిద్ర నటిస్తున్న వాడిని లేపలేము" అనే లౌకిక సత్యాన్ని శృంగార రసానికి అన్వయించి చెప్పడం కవి ప్రౌఢిమకు నిదర్శనం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుడిలో ఏవైనా పొరపాట్లు ఉంటే దైవం క్షమించి దరిచేరుస్తాడు. కానీ కపట భక్తితో, లోపల లౌకిక కోరికలు పెట్టుకుని పైకి భక్తుడిలా నటించేవాడిని భగవంతుడు అనుగ్రహించడు. సర్వజ్ఞుడైన పరమాత్ముడు అన్నీ తెలిసి కూడా నిమ్మకు నీరెత్తినట్లు ఉంటాడు కాబట్టి, జీవుడు నిష్కపటమైన భక్తిని అలరార్చుకోవాలి.

చరణం 2:

చనవుగలిగినమాట చవిసేయవచ్చుఁ గాక

మనసు లెనయనిచోట మరుప వశమా

వినరే యాఁకటిపతికి విందు చెప్పవచ్చుఁ గాక

తనిసివుండినయపుడు తమ రేఁచ వశమా॥పెనఁగకురే॥

తాత్పర్యము:

పరస్పర చనువు, ఆత్మీయత ఉన్నప్పుడు మాట్లాడే మాటలు ఎంతో రుచిగా (చవిగా) ఉంటాయి; కానీ మనసులు కలవని చోట ప్రేమను ఎలా రేకెత్తించగలం? వినండి చెలులారా! ఆకలితో ఉన్నవాడికి రుచికరమైన విందు వడ్డించి సంతోషపెట్టవచ్చు; కానీ ముందే కడుపు నిండి (తనిసి) ఉన్నవాడిని మరిన్ని పదార్థాలు తినమని బలవంత పెట్టడం ఎవరి తరమౌతుంది?

విశేషాలు:

ఇక్కడ కూడా ఆకలి, విందు అనే చక్కని ఉపమానం వాడబడింది. తృప్తిగా ఉన్నవాడికి విందు వడ్డించినా రుచించదు. అలాగే ప్రణయంలో ఇద్దరి మనసులు కలిసినప్పుడే ఆ బంధానికి ఒక రుచి, అందం వస్తాయని కవి ఎంతో లలితంగా వర్ణించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ఆకలి అనేది భగవంతుని దర్శించాలనే ఆర్తికి (ముముక్షుత్వానికి) సంకేతం. సంసార భోగాలతో కడుపు నిండిపోయిన లౌకిక జీవునికి భగవత్ చింతన రుచించదు. హృదయంలో లౌకిక వాసనలన్నీ తొలగిపోయి, దైవకృపకై ఆకలిగొన్న భక్తుని అంతరంగంలోనే భగవంతుడు భక్తి రస విందును స్వీకరిస్తాడు.

చరణం 3:

పాయరాని చుట్టరికము పట్టిపెనఁగవచ్చుఁ గాక

కాయకపు వావులకుఁ గలయ వశమా

యీయెడల శ్రీవేంకటేశుఁడిటు ననుఁ గూడె

చాయలనాతనిమేలు జవకట్ట వశమా॥పెనఁగకురే॥

తాత్పర్యము:

ఎప్పటికీ విడిపోని జన్మజన్మల ప్రాణబంధం (చుట్టరికము) ఉంటే పట్టుబట్టి ఆరాటపడవచ్చు గానీ, కేవలం పైపైన కనిపించే తాత్కాలిక శారీరక (కాయకపు) బంధాల కోసం పెనగులాడటం కుదురుతుందా? ఇప్పుడు ఇక్కడ శ్రీవేంకటేశ్వరుడు స్వయంగా నన్ను ప్రేమించి కూడాడు. అలాంటప్పుడు కేవలం ఊహల (చాయల) ఆధారంగా ఆ స్వామి చేసిన మేలును, ఆయన ప్రేమను తక్కువ అంచనా వేయడం (జవకట్టడం) మన తరమా? కాదు.

విశేషాలు:

'శ్రీవేంకటేశు' ముద్రతో కీర్తన పరిపూర్ణమైంది. 'జవకట్టడం' అనగా తక్కువ చేయడం లేదా హద్దులు విధించడం. స్వామి తనంతట తానుగా వచ్చి నాయికను ఏలుకున్నాడు కాబట్టి, ఆయన ప్రేమ అనంతమైనదని, దాన్ని లౌకిక కొలమానాలతో కొలవలేమని నాయిక తన సంతోషాన్ని ప్రకటిస్తోంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మకు పరమాత్మునికి మధ్య ఉన్నది 'పాయరాని చుట్టరికము' అంటే నిత్యమైన శేష-శేషి సంబంధం (భగవంతుడే యజమాని, జీవుడే సేవకుడు అనే శాశ్వత బంధం). లౌకిక దేహ బంధాలు తాత్కాలికమైనవి. ఎప్పుడైతే జీవుడు తన అహంకారాన్ని వీడి నిశ్శబ్దంగా ఉంటాడో, అప్పుడు శ్రీవేంకటేశ్వరుడే స్వయంగా వచ్చి జీవుడిని తనలో లీనం చేసుకుంటాడు. ఆ దివ్య కరుణా విలాసాన్ని మాటలలో వర్ణించడం సాధ్యం కాదని పరమార్థం.

194

తాళ్లపాక చినతిరుమలాచార్యుల వారు (లేదా అన్నమాచార్యులు) రచించిన ఈ సంకీర్తన పరమ అద్భుతమైన శరణాగతి కీర్తన. స్వామివారిని దర్శించుకున్న వేళ కలిగిన పరమానందాన్ని, ఆయన భక్తవత్సలతను అనేక లౌకిక, అలౌకిక ఉపమానాలతో కొనియాడే మధుర భక్తి గీతం ఇది.

పల్లవి:

పొడగంటిమయ్య మిమ్ము పురుషోత్తమా, మమ్ము

నెడయకవయ్య కోనేటిరాయఁడా॥

తాత్పర్యము:

ఓ పురుషోత్తమా! కోనేటిరాయడా (శ్రీవేంకటేశ్వరా)! మా కనులారా నిన్ను దర్శించుకున్నాము స్వామి. ఇకపై ఎన్నడూ మమ్ములను విడిచిపెట్టక, మా వెంటే ఉండి మమ్మల్ని కాపాడుము.

విశేషాలు:

'పొడగనుట' అనగా దర్శించుట. స్వామివారి దివ్యమంగళ స్వరూపాన్ని చూసిన భక్తుడు, ఆ రూపం కళ్లముందు నుండి కదలకుండా అలాగే ఉండిపోవాలని, తమ్మును ఎన్నడూ ఎడబాసిపోవద్దని కోరుకునే ఆరాటం ఈ పల్లవిలో వ్యక్తమవుతోంది.

చరణం 1:

కోరి మమ్ము నేలినట్టి కులదైవమా, చాల

నేరిచి పెద్దలిచ్చిన నిధానమా

గారవించి దప్పిదీర్చు కాలమేఘమా, మాకు

చేరువఁ జిత్తములోని శ్రీనివాసుఁడా॥

తాత్పర్యము:

మమ్ములను అనుగ్రహించి ఏలుకుంటున్న మా వంశపారంపర్య కులదైవమా! మా పెద్దలు ఎంతో జ్ఞానంతో, భక్తితో సాధించి మాకు తరతరాలుగా అందించిన గొప్ప గుప్తనిధివి నీవు. మాపై ప్రేమతో మా సంసార తాపత్రయాలనే దప్పికను తీర్చే కరుణామయ కాలమేఘానివి నీవు. మాకు ఎంతో దగ్గరగా, మా మనసుల్లోనే కొలువై ఉన్న శ్రీనివాసుడవు నీవు.

విశేషాలు:

భగవంతుడిని కేవలం ఆరాధ్య దైవంగానే కాక, పూర్వీకులు భద్రపరిచి ఇచ్చిన ఆస్తిగా భావించడం ఇక్కడి విశేషం. 'పెద్దలిచ్చిన నిధానమా' అనే ప్రయోగం వల్ల ఈ కీర్తనను అన్నమయ్య కుమారుడో, మనవడో (చినతిరుమలాచార్యులు) రాసి ఉంటారనే అభిప్రాయం కూడా ఉంది.

చరణం 2:

భావింపఁ గైవసమైన పారిజాతమా, మమ్ము

చేవదేరఁ గాచినట్టి చింతామణీ

కావించి కోరిక లిచ్చే కామధేనువా, మమ్ము

తావై రక్షించేటి ధరణీధరా॥

తాత్పర్యము:

మనసులో ధ్యానించగానే మా చేతికి చిక్కిన పారిజాత వృక్షానివి నీవు. మాకు ఆత్మబలాన్ని, ధైర్యాన్ని ఇచ్చి కాపాడే చింతామణివి (కోరినవి ఇచ్చే రత్నం) నీవు. మేము అడిగిన కోరికలన్నింటినీ నెరవేర్చే కామధేనువువు నీవు. మాకు ఆధారమై, ఆశ్రయమై నిలిచి రక్షించే భూధరుడవు నీవు.

విశేషాలు:

పురాణ ప్రసిద్ధమైన, కోరికలు తీర్చే పారిజాతం, చింతామణి, కామధేనువు అనే మూడింటినీ శ్రీవారే అని కీర్తించడం ద్వారా, స్వామిని ఆశ్రయించిన భక్తునికి లోటు అనేది ఉండదని కవి లోకానికి చాటిచెప్పారు.

చరణం 3:

చెడనీక బ్రదికించే సిద్ధమంత్రమా, రోగా

లడఁచి రక్షించే దివ్యౌషధమా

బడిఁబాయక తిరిగే ప్రాణబంధుఁడా, మమ్ము

గడియించినట్టి శ్రీవేంకటనాథుఁడా॥

తాత్పర్యము:

మమ్ములను తప్పుదోవ పట్టనీయకుండా, పతనం కాకుండా కాపాడి తరింపజేసే సిద్ధమంత్రానివి నీవు. మా భవరోగాలను (జన్మ సంసార దుఃఖాలను), శారీరక రోగాలను అణచివేసే దివ్యమైన ఔషధానివి నీవు. మమ్ములను ఎల్లవేళలా విడిచిపెట్టకుండా మా వెంటే తిరిగే ప్రాణబంధువువు నీవు. మమ్మల్ని సృష్టించి, సంపాదించుకున్న మా శ్రీవేంకటనాథుడవు నీవే స్వామి.

విశేషాలు:

భగవంతుడు కేవలం దూరంగా ఉండే శక్తో, శాసకుడో కాదు; ఆయన రోగాలను నయం చేసే వైద్యుడు (దివ్యౌషధము), ఆపదల్లో ఆదుకునే ఆత్మీయుడు (ప్రాణబంధువు). 'మమ్ము గడియించినట్టి' అనగా స్వామి మమ్మల్ని తన భక్తులుగా సంపాదించుకున్నాడని భక్తుని పరమ ఆత్మీయత ఇక్కడ గోచరిస్తుంది.

195

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో తాళ్లపాక చినతిరుమలాచార్యులు 'పురుషోత్తముడు' అయిన శ్రీవేంకటేశ్వరుని ప్రణయ లీలావిలాసాలను, ఆయన శృంగార చేష్టలను జానపద శైలిలో ఎంతో చమత్కారంగా, నిందాస్తుతి రూపంలో వర్ణించారు. లోకేశ్వరుడైన స్వామి అంతమంది దేవేరులు చెంతనున్నప్పటికీ, తన చాపల్యాన్ని వీడక నాయికలతో సాగించే వినోదాలను ఒక ప్రియురాలి చనువుతో కూడిన అలిక ద్వారా ఇందులో ఆవిష్కరించారు.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పొద్దుబోదా నీకు నేమి - పురుషోత్తమా, మేలు

సిద్దవిద్య లాడేవు - శ్రీపురుషోత్తమా!॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఓ శ్రీపురుషోత్తమా! నీకు అస్సలు పొద్దుపోదా ఏమిటి? ఎప్పుడూ లేనిపోని మాయలు, నేర్పులు (సిద్ధవిద్యలు) ప్రదర్శిస్తూ అందరినీ ఆటపట్టిస్తుంటావు; నీ విలాసాలు భలే బాగున్నాయి స్వామీ!

విశేషాలు:

గంధం బసవ శంకరరావు గారు పేర్కొన్నట్లు, ఈ సంకీర్తన సరళమైన జానపద శైలిలో సాగింది. భగవంతుని లీలలను 'సిద్ధవిద్యలు' (మాయాజాలం) అని సంబోధించడం ద్వారా స్వామిపై నాయికకు గల అపారమైన చనువు, శృంగార నిందాస్తుతి ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పరమాత్ముడు సృష్టి, స్థితి, లయ కారకుడు. అఖిల బ్రహ్మాండాన్ని నడిపించే ఆ స్వామి లీలలు సామాన్య మానవులకు సిద్ధవిద్యల వలె, పొడుపు కథల వలె తోస్తాయి. జీవులను తన మాయాజాలంతో ఆడిస్తూ, వారితో ప్రణయ క్రీడ సాగించడం ఆ పురుషోత్తమునికి నిత్య వినోదం అని భావం.

చరణం 1:

పట్టిపట్టి యాడేవు పడతుల కుచములు - పుట్టచెండా నీకు పురుషోత్తమా!

దొట్టిన వేడుక రొమ్ము దొక్కి యిందరుండగాను - చిట్టకములు మానవైతి శ్రీపురుషోత్తమా!॥పొద్దు॥

తాత్పర్యము:

ఓ పురుషోత్తమా! పడతుల వక్షఃస్థలాలను పదే పదే పట్టి చూస్తూ ఆడుకుంటున్నావే, అవేమైనా నీకు ఆటలాడుకునే పుట్టచెండ్లా (ఆటబంతులా)? వక్షఃస్థలంపై లక్ష్మీదేవి అంతటి వేడుకగా కొలువై ఉండగా, నువ్వు మాత్రం అందరి ముందూ నీ తుంటరి చేష్టలను (చిట్టకములను) మానడం లేదు కదా!

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో నాయికల అంగాలతో స్వామి ఆడే ప్రణయ కేళిని ఆటబంతితో (పుట్టచెండు) పోల్చారు. స్వామి వక్షఃస్థలంలో నివాసముండే లక్ష్మీదేవి సాక్షిగా ఆయన ఇతర నాయికలతో సాగించే శృంగార విలాసాలను ఇక్కడ జానపద సొగసుతో నిందించడం విశేషం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుని సృష్టిలో ప్రకృతి శక్తులన్నీ ఆయన సంకల్పం అనే బంతి ఆట (లీలా విభూతి) లాంటివి. మూలలక్ష్మి అంతరంగంలో స్థిరంగా ఉన్నప్పటికీ, స్వామి సృష్టిలోని అనంత జీవకోటి (పడతులు) పై తన కరుణా విలాసాలను, ప్రేమను సమానంగా ప్రసరింపజేస్తూనే ఉంటాడని పరమార్ధం.

చరణం 2:

లలనకెమ్మోవులకు గుక్కిళ్లు మింగేవు - పులకండమా నీకు పురుషోత్తమా

వెలలేని భూకాంత వీపెక్కి వున్న - దెవ్వరి చెలి మీద చేయి చాచేవు శ్రీపురుషోత్తమా!॥పద్దు॥

తాత్పర్యము:

ఓ పురుషోత్తమా! లలనల ఎర్రని పెదవుల నుండి వెలువడే అమృతాన్ని (అధరామృతాన్ని) అలా ఆశగా గుక్కలు గుక్కలుగా మింగుతున్నావే, అది నీకేమైనా 'పులకండమా' (కలకండ ముక్కా/తీపి పానీయమా)? అటు చూస్తే వెలకట్టలేని భూదేవి (భూకాంత) నీ వీపుపై కొలువై ఉంది; అయినా వినకుండా నువ్వు ఇంకెవరి చెలి మీద చేయి చాచి లాలించాలని చూస్తున్నావు?

విశేషాలు:

గంధం బసవ శంకరరావు గారి విశ్లేషణ ప్రకారం, ఇక్కడ అపురూపమైన సాంప్రదాయిక రహస్యం ఉంది. స్వామి వక్షస్థలంలో లక్ష్మీదేవి, శిరస్సుపై తులసి ఉండగా, ఆయన వీపుపై 'భూదేవి' కొలువై ఉంటుందని ప్రతీతి. ఆ విషయాన్ని కవి ఇక్కడ "భూకాంత వీపెక్కి వున్నది" అని ఎంతో చమత్కారంగా జానపద రీతిలో గుదిగుచ్చారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుల హృదయాల నుండి వెలువడే భగవన్నామ స్మరణ, ప్రేమ అనే అమృతం స్వామికి కలకండ (పులకండం) కంటే తీపి అయినది. భూదేవి, లక్ష్మీదేవి వంటి శక్తులు తనను ఆవహించి ఉన్నప్పటికీ, భగవంతుడు ప్రతి ఒక్క సాధారణ ఆర్త జీవుని (చెలి) రక్షించడానికి తన హస్తాన్ని (చేయి) చాచుతూనే ఉంటాడనే శరణాగతి రక్షణ తత్త్వం ఇందులో ఇమిడి ఉంది.

చరణం 3:

కావరించి యింతుల పులకల తావులు గొనేవు - పూవు దండలా నీకు పురుషోత్తమా!

చేవ నన్ను గూడితివి శ్రీవేంకటనాథుడవై - శ్రీవధూటినా నీకు పురుషోత్తమా॥పొద్దు॥

తాత్పర్యము:

ఓ పురుషోత్తమా! కామంతో ఇంతుల శరీరాలపై కలిగే పులకల సువాసనలను ఆస్వాదిస్తున్నావు, అవేమైనా నీకు మెడలో వేసుకునే పూలదండలా? ఇప్పుడు నా భాగ్యం కొద్దీ, సర్వసమర్థుడైన (చేవ గల) శ్రీవేంకటనాథుడవై వచ్చి నన్ను కూడావు. నీకు నేనే లక్ష్మీదేవిని (శ్రీవధూటిని) అయ్యానా ఏమిటి?

విశేషాలు:

'శ్రీవేంకటనాథు' ముద్రతో కీర్తన మంగళాంతమైంది. నాయికల పులకల పరిమళాలను స్వామి పూలదండల వలె స్వీకరిస్తారని వర్ణిస్తూనే, చివరికి స్వామి తనను కూడటంతో తానే సాక్షాత్ లక్ష్మీస్వరూపాన్ని (శ్రీవధూటిని) అయ్యానా అని నాయిక పొందే పరమానందం ఇక్కడ ఆవిష్కృతమైంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భక్తుల రోమాంచములు, ఆనందాశ్రువులు భగవంతునికి అర్పించే సుగంధ పుష్ప మాలికలు. జీవాత్మ తన అహంకారాన్ని వీడి పరమాత్ముడైన శ్రీవేంకటేశ్వరునితో ఐక్యమైనప్పుడు (గూడినప్పుడు), ఆ జీవుడు సాక్షాత్ దైవత్వంతో సమానమైన బ్రహ్మానంద స్థితిని (శ్రీవధూటి రూపాన్ని) పొందుతాడు. పరమాత్మతో జీవుని సమరసత్వమే ఈ శృంగార సంకీర్తన పరమ రహస్యం.

196

తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుల వారు రచించిన ఈ సంకీర్తన అత్యంత చమత్కారభరితమైనది, విశిష్టమైనది. పైకి నాయిక స్వామివారిని పరిహసిస్తున్నట్లు (నిందాస్తుతి) కనిపించినప్పటికీ, అంతరార్థంలో స్వామివారి పది అవతారాల (దశావతారాల) లీలలను అద్భుతంగా సమన్వయం చేసిన ఆధ్యాత్మిక శృంగార కీర్తన ఇది.

పల్లవి:

పొద్దువోకలివి నీకు భువిలో నెన్నఁగ నీ

సుద్దులు చెప్పెదమన్న చూడఁజూడఁ గొత్తలు॥

తాత్పర్యము:

ఓ శ్రీవేంకటేశ్వరా! ఈ భూమిపై నీవు చేసిన పనులన్నీ కేవలం కాలక్షేపానికి (పొద్దుపోకకు) చేసినట్లుగా తోస్తాయి. నీ కథలను, లీలలను (సుద్దులను) ఎంతని చెప్పగలం? వాటిని వింటుంటే, చూస్తుంటే ప్రతిసారీ సరికొత్తగా అనిపిస్తూనే ఉంటాయి.

విశేషాలు:

నాయిక స్వామివారితో ప్రణయ కలహంలో భాగంగా 'పొద్దుపోక చేసే పనులు' అంటూ ఎత్తిపొడుస్తున్నట్లుగా ఉన్నా, భగవంతుని లీలలు అనంతమైనవని, అవి నిత్యనూతనంగా ఉంటాయని కొనియాడడమే ఈ పల్లవిలోని అంతరార్థం.

చరణం 1:

మోఁతనీటిలోని యీఁత మూఁపునఁ బుట్టిన మేఁత

మూఁతిమీఁది కత్తికోఁత మొనగోరివాఁత

బాఁతిలేని దారవోఁత పాపముచూడనిచేఁత

నాఁతిమీఁది తలపోఁత నాఁగేటిగీఁత॥

తాత్పర్యము:

మోతెడు (అపారమైన) ప్రళయ జలాలలో ఈదడం, వీపుపై కొండను మోస్తూ భారాన్ని భరించడం, మూతిపై కత్తిలాంటి కోరలతో భూమిని చీల్చడం, పదునైన గోళ్లతో శత్రువును చీల్చి రాయడం, ఏ సంబంధం లేకపోయినా దానం పట్టడం, ఏమాత్రం జాలి చూపకుండా నరకడం, భార్యపైనే ఎప్పుడూ ధ్యాస ఉంచడం, నాగలితో నేలను గీతలు పెట్టడం — ఇవన్నీ నీవు చేసిన వింత చేష్టలే కదా!

విశేషాలు:

ఈ ఒక్క చరణంలోనే అన్నమయ్య మొదటి ఎనిమిది అవతారాలను అత్యంత చాతుర్యంతో వరుసగా అమర్చారు:

1.            మోత నీటిలోని యీత: ప్రళయ సముద్రంలో ఈదిన మత్స్యావతారం.

2.            మూపున బుట్టిన మేత: వీపుపై మందర పర్వతాన్ని మోసిన కూర్మావతారం.

3.            మూతిమీది కత్తికోత: కోరలతో హిరణ్యాక్షుడిని సంహరించి భూమిని ఉద్ధరించిన వరాహావతారం.

4.            మొనగోరివాత: వాడియైన గోళ్లతో హిరణ్యకశిపుని వక్షఃస్థలాన్ని చీల్చిన నరసింహావతారం.

5.            బాతిలేని దారవోత: బలిచక్రవర్తి నుండి ఏ బంధుత్వమూ లేకుండానే మూడు అడుగుల దానాన్ని ధారపోయించుకున్న వామనావతారం.

6.            పాపము చూడని చేత: క్షత్రియులను కనికరం లేకుండా నరికిన పరశురామావతారం.

7.            నాతి మీది తలపోత: సీతాదేవి వియోగంతో నిరంతరం ఆమె గురించే ఆలోచించిన రామావతారం.

8.            నాగేటి గీత: నాగలిని ఆయుధంగా ధరించి యమునా నదిని లాగిన బలరామావతారం.

చరణం 2:

వలపు చల్లినలాగు వాజినెక్కినబాగు

వలసి నొల్లములైన వలవనిజాగు

తెలిసితిమిదెనేఁడు తిరువేంకటేశ్వర

తలఁపు ప్రాణులమీఁదఁ తగులుటేలాగు॥

తాత్పర్యము:

లోకంపై ప్రేమను కురిపించినట్లు ఉండడం, గుర్రాన్ని ఎక్కి వీరవిహారం చేయడం — ఓ తిరువేంకటేశ్వరా! నీవు భక్తులను కావాలనుకుంటే అనుగ్రహిస్తావు, వద్దనుకుంటే ఆలస్యం చేస్తావు, నీ మనసెలాంటిదో ఈ రోజు మాకు పూర్తిగా తెలిసిపోయింది. అసలు సమస్త జీవులపై నీకు ఇంతటి అపారమైన ప్రేమ, ఆరాటం ఎలా కలుగుతాయో మాకు అర్థం కావడం లేదు స్వామి!

విశేషాలు:

ఈ చరణంలో చివరి రెండు అవతారాల ప్రస్తావనతో పాటు స్వామివారి విశ్వప్రేమను కవి ముగించారు:

9. వలపు చల్లినలాగు: జగత్తుపై కరుణను, ప్రేమను కురిపించిన బుద్ధావతారం.

10. వాజినెక్కిన బాగు: 'వాజి' అనగా గుర్రము. తెల్లని గుర్రంపై వచ్చి దుష్టశిక్షణ చేసే కల్క్యవతారం.

స్వామివారికి భక్తులపై ఉన్న అపరిమితమైన వ్యామోహాన్ని, ప్రేమను ప్రశ్నిస్తూనే ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని అన్నమయ్య ఇక్కడ మంగళప్రదంగా ఆవిష్కరించారు.

197

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు విరహవేదనతో అలమటిస్తున్న అలమేలుమంగ (నాయిక) శరీరంలో, మనస్సులో కలుగుతున్న మార్పులను ప్రకృతిలోని రకరకాల పూల వికాసంతో అద్భుతంగా రూపకల్పన చేశారు. వయసు ఉరకలెత్తుతున్న సమయంలో ప్రియుని తలపుల వల్ల నాయిక అంగాంగాలలో వికసిస్తున్న వింత విరహ పుష్పాల వైభవాన్ని లోకులు లేదా చెలికత్తెలు గుర్తించలేకపోతున్నారని చమత్కరిస్తూ సులభమైన శైలిలో సాగిన విలక్షణ శృంగార రచన ఇది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పొలతి జవ్వనముపైఁ - బుయ్యకపూచె యీ తలఁపు

దెలియలే (రీతరి) యిం - దుల కేమి సేతామె॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఈ చిన్నదాని (అలమేలుమంగ) యవ్వనంపై ఎలాంటి పూలూ పూయకుండానే, ప్రియుని తలపులు అనే వింత పూలు వికసించాయి. ఈ సమయంలో (ఈతరి) లోకులు లేదా చెలికత్తెలు ఈమె మనసులోని భావాన్ని తెలుసుకోలేకపోతున్నారు; ఇక దీనికి మనం ఏమి చేయగలము?

విశేషాలు:

వ్రాతప్రతి మరియు ముద్రిత పాఠాల (పొలిఁతి జవ్వనమునర బూవకపూచె) నడుమ గల పాఠాంతరాలను సమన్వయం చేస్తూ ఈ 24వ సంపుటంలోని 8వ కీర్తన రూపుదిద్దుకుంది. సాధారణంగా చెట్లకు పూలు పూస్తాయి, కానీ నాయిక యవ్వనంపై 'తలపులు' అనే వింత పూలు పూయడం అన్నమయ్య కవితా వైచిత్రి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతునిపై కలిగే పరమ భక్తి లేదా తపన అనేది బాహ్యంగా కనిపించే లౌకిక వస్తువుల వల్ల ఏర్పడేది కాదు. అది అంతరంగంలో దానంతట అదే ఉద్భవించే ఒక దివ్యమైన అనుభూతి. ఈ అంతర్గత భగవత్ చింతనను బాహ్య ప్రపంచంలోని లౌకిక జీవులు (దెలియలేరు) గుర్తించలేరని భావం.

చరణం 1:

సతి చి(ంతా )లతలను - సంపెంగ పువ్వులే (పూచె)

మతి విరహము మేన - మల్లెలు పూచె

అతని నా తలపోఁత - నడవి జాజులుపూచె

ఈతరి దెలియలే - రిందుల కేమి సేతామె॥పొలతి॥

తాత్పర్యము:

ఈ కాంత యొక్క విరహ చింత అనే తీగలకు సువాసనలు వెదజల్లే సంపెంగ పువ్వులు పూశాయి (ఆమె విరహ తాపానికి శరీరం సంపెంగ వలె పచ్చబడింది). మనసులోని విరహం వల్ల శరీరంపై తెల్లని మల్లెపువ్వులు వికసించాయి (శరీరం తెల్లబడింది). ఆ స్వామిని గూర్చిన తలపుల వల్ల అడవి జాజులు పూశాయి. ఈ మార్పులను ఎవరూ గమనించలేకపోతున్నారు, ఇందుకేమి చేయగలము?

విశేషాలు:

విరహం వల్ల నాయిక శరీరంలో కలిగే రంగుల మార్పులను అన్నమయ్య ఇక్కడ పూలతో పోల్చారు. విరహ తాపానికి శరీరం పాలిపోవడాన్ని (పచ్చబడటాన్ని) సంపెంగలతోనూ, విరహ చెమటలు లేదా శ్వాసల మార్పులను మల్లెలు, అడవి జాజులతోనూ పోల్చడం ఎంతో సుకుమారంగా ఉంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

దైవ వియోగంతో తపించే భక్తుని అంతరంగమనే లతకు భగవద్గుణ కీర్తనలనే సుగంధ పుష్పాలు (సంపెంగలు, మల్లెలు) వికసిస్తాయి. లోకారణ్యంలో ఉన్నప్పటికీ భక్తుడి హృదయం నిరంతరం దైవ చింతన అనే అడవి జాజులను పూయిస్తూనే ఉంటుంది.

చరణం 2:

తొయ్యలి చెమట నీట - దొంతి తామెరలెపూచె

కొయ్యచూపు నటనలఁ - గుంకుమపూచె

కయ్యపు వలపులఁ జీఁ - కటిమాకులేపూచె

యియ్యెడ దెలియ - రిందుల కేమి సేతామె॥పొలతి॥

తాత్పర్యము:

ఈ చిన్నదాని దేహం నుండి శ్రవించే విరహ చెమటలనే నీటిలో పద్మాల దొంతులు (తామెరలె) వికసించాయి. ఆమె నిశ్చలమైన కోపపు చూపుల (కొయ్యచూపు) నటనలలో కుంకుమ పువ్వులు పూశాయి (కళ్లు ఎర్రబడ్డాయి). ప్రణయ కలహాల వలపుల వల్ల చీకటి వృక్షాలు (నల్లని చీకటిమాకులు) పూసినట్లయింది (కురులు విరబోసుకుంది). ఈ సమయంలో ఈ రహస్యాన్ని ఎవరూ గ్రహించలేకున్నారు.

విశేషాలు:

ముద్రిత పాఠంలోని 'కొయ్యచూపుఁ గోపముల' అనే ప్రయోగానికి తగినట్లుగా, అలిగిన నాయిక కళ్లు ఎర్రబడటాన్ని 'గుంకుమపూచె' అని చమత్కరించారు. చెమట బిందువులను పద్మాలతోనూ, విరబోసుకున్న కేశాల దట్టమైన నలుపును 'చీకటిమాకులు' (నల్లని చెట్లు) పూయడంతోనూ పోల్చడం అద్భుత శిల్పసౌందర్యం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

సాధనలో భక్తునికి కలిగే సాత్విక భావాలు (చెమటలు) పద్మాల వలె పవిత్రమైనవి. లౌకిక మాయలను నిరసించే భక్తుని తీక్షణమైన దృష్టి (కొయ్యచూపు) జ్ఞానాగ్నిని (గుంకుమను) కురిపిస్తుంది. అజ్ఞానమనే చీకటి వృక్షాలను దాటుకుంటూ జీవుడు భగవంతుని వైపు సాగిపోవడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

చరణం 3:

మగువరతుల నిట - మంకెన పువ్వులేపూచె

మొగిఁ గొనగోళ్లనే - మొగలిపూచె

పొగడు శ్రీవేంకటేశు - పొందులఁ గ్రోవి పూచె

యిగురుబోణులార - యిందుల కేమిసేతామె॥పొలతి॥

తాత్పర్యము:

ఓ ఇగురుబోణులారా (చిగురుటాకు లాంటి చెలులారా)! ఈ మగువ సాగించే ప్రణయ క్రీడలలో ఎర్రని మంకెన పువ్వులు వికసించాయి (పెదవులు కందాయి). స్వామి ఉంచిన గోరునొక్కుల (గొనగోళ్ల) వల్ల మొగలి పువ్వులు పూసినట్లయింది. లోకమంతా పొగిడే ఆ శ్రీవేంకటేశ్వరుని దివ్య సమాగమము (పొందు) లభించగానే, ఆమె అంతరంగంలో ఆనందమనే 'గ్రోవి' (గోరింట/కర్పూర వృక్షం) పూలు పూశాయి!

విశేషాలు:

'శ్రీవేంకటేశు' ముద్రతో కీర్తన మంగళాంతమైంది. గోరునొక్కుల ఆకారాన్ని తెల్లని, వంకరగా ఉండే మొగలిరేకులతో పోల్చడం తాళ్లపాక కవుల శృంగార కవితా చాతుర్యానికి నిదర్శనం. స్వామి కలయికతో విరహ తాపపు పూలన్నీ ఒక్కసారిగా సఫలమై, సుఖప్రదమైన వృక్ష వికాసంగా మారాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ పరమాత్ముడైన శ్రీవేంకటేశ్వరునితో ఐక్యమైనప్పుడు (పొందుల) లభించే అనుభూతి వర్ణనాతీతం. భగవంతుడు జీవుడిని తనవాడిగా స్వీకరించి ముద్ర వేసినప్పుడు (గొనగోళ్లనే మొగలిపూచె), భక్తుని హృదయంలో ఆనందామృతం వికసిస్తుంది. ప్రకృతి-పురుషుల ఆ దివ్య సమరసత్వమే మోక్ష సామ్రాజ్యం.

198

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యులు అలమేలుమంగ (నాయిక) సౌందర్యాన్ని, శ్రీవేంకటేశ్వరునితో ఆమెకు గల అపూర్వమైన సరిజోడి తత్త్వాన్ని 'వ్యతిరేక ఉపమాన చమత్కారం' (లేశభేదం) ద్వారా వర్ణించారు. లోకంలో స్త్రీ అంగాలకు చెప్పే సాధారణ ఉపమానాలు అమ్మవారి దివ్య సౌందర్యానికి ఏ విధంగా సరిపోవో సఖి (లేక కవి) రూపంలో వివరిస్తూ, నాయికానాయకులిద్దరూ స్వభావసిద్ధమైన చిన్నపాటి భేదాలు ఉన్నప్పటికీ ఒకరినొకరు సర్దుకుపోయే ఉత్తమ సరిజోడులని నిరూపించే అద్భుత శిల్పసౌందర్య రచన ఇది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పొలతి మా చెలి యనుచు - బొగడే మిపుడు నీ

తలపులో లెస్సగా - తలపోసి చూడు॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! ఈ చిన్నది (అలమేలుమంగ) మా చెలికత్తె, మా ప్రాణసఖి అని మేము ఊరకే పొగడటం లేదు. నీ మనస్సులో ఒకసారి లెస్సగా (బాగా) ఆలోచించి, తలపోసి చూడు; ఆమె నీకు ఎంతటి తగిన జోడో నీకే అర్థమవుతుంది.

విశేషాలు:

వేటూరి ఆనందమూర్తి గారి విశ్లేషణ ప్రకారం, ఇది సఖీ వాక్యంగా సాగిన పెదతిరుమలాచార్యుల వారి అముద్రిత శృంగార సంకీర్తన. స్వామికి నాయికపై గల ప్రేమాభిమానాలను రేకెత్తించడానికి చెలికత్తె ఇక్కడ మధ్యవర్తిగా చనువుతో కూడిన సూచన చేస్తోంది. ఇందులో చోళ శిల్ప సౌందర్యం వంటి సహజత్వం ఉట్టిపడుతుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

ఆచార్యుడు (గురువు) జీవాత్మ యొక్క యోగ్యతను, పవిత్రతను పరమాత్మునికి విన్నవించే 'పురుషకార' ఘట్టమిది. జీవుడు దైవకృపకు సర్వథా యోగ్యుడని, పరమాత్ముని అంతరంగంలో జీవుని పట్ల కరుణ కలగాలని ఆచార్యుడు చేసే సిఫార్సు ఇందులో అంతరార్థం.

చరణం 1:

కోడె జక్కవలు మా - కొమ్మ పాలిండ్లతో

యీ డనగవచ్చు; నొక - యింత కడమ!

కూడి వీడుట వాని - గుణము; వీనికి నెపుడు

కూడుటలే కాని మరి - వీడుటలు లేవు॥పొలతి॥

తాత్పర్యము:

ఓ వేంకటేశ్వరా! లోకంలో జవ్వనపు జక్కవ పక్షులను మా కొమ్మ (నాయిక) వక్షఃస్థలంతో సమానమైనవి అని అంటారు. కానీ వాటికి దీనికి ఒక చిన్న కొరత (కడమ/భేదం) ఉంది! పగటిపూట కూడి, రాత్రి కాగానే విడిపోవడం ఆ జక్కవ పక్షుల స్వభావం. కానీ మా చిన్నదాని వక్షోజాలకు ఎప్పుడూ కలిసి ఉండటమే కానీ, ఎన్నటికీ విడిపోవడం అనే గుణం లేదు. మరి అలాంటప్పుడు ఆ పక్షులు దీనికి ఎలా సాటి వస్తాయి?

విశేషాలు:

కవిత్వంలో స్త్రీ స్తనములను జక్కవ పక్షులతో (చక్రవాకములతో) పోల్చడం సంప్రదాయం. అయితే అన్నమయ్య వంశీయులు ఇక్కడ ఒక అందమైన తార్కిక భేదాన్ని చూపారు. జక్కవలు విడిపోతాయి (కూడి వీడుట వాని గుణము), కానీ నాయిక అంగాలు ఎప్పటికీ విడిపోవు. ఈ భావనను 'క్రీడాభిరామం' లోని ప్రసిద్ధ పద్యంతో (వ్రాలని నీ చన్నులతో వ్రాలెడి జక్కవలు సరియె...) పోల్చవచ్చు. పద్య శిల్పం హెుయసల శిల్ప విన్యాసంలా ఉంటే, అన్నమయ్య వారి శైలి చోళ శిల్పంలా సహజంగా ఉంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లౌకిక ప్రపంచంలోని బంధాలు, ఆకర్షణలు జక్కవ పక్షుల వలె తాత్కాలికమైనవి; అవి కాలక్రమంలో కూడటం, విడిపోవడం జరుగుతుంటుంది. కానీ భగవంతునిపై భక్తునికి కలిగే స్థిరమైన భక్తి, అనురాగ బంధాలు ఎన్నటికీ విడిపోవని, అవి నిత్యమైనవని అంతరార్థం.

చరణం 2:

గొనబు బేడిసలు మా - కోమలి కనులతో

నెనయంగ వచ్చు; నొక - యింత కడమ!

జునిగి పెనగుట వాని - సూటి; వీనికి నెపుడు

జునుగుటలే కాని మరి - పొనుగుటలు లేవు॥పొలతి॥

తాత్పర్యము:

సొగసైన బేడిస చేపలను మా కోమలి యొక్క చంచలమైన కనులతో సమానంగా సరిపోల్చవచ్చు (ఎనయంగవచ్చు). కానీ ఇక్కడా ఒక చిన్న కొరత ఉంది! జంకుతో, భయంతో ఒదిగిపోయి (జునిగి) ఒకదానితో ఒకటి తలపడటం, చంచలంగా నీటిలో మునగడం ఆ చేపల విధానం (సూటి). కానీ మా చిన్నదాని కళ్లకు ఎప్పుడూ దైవదర్శన వికాసంతో ప్రకాశించడమే (జునుగుటలే) తెలుసు కానీ, ఏనాడూ లౌకిక భయాలతో కుంగిపోవడం (పొనుగుటలు) తెలియదు.

విశేషాలు:

'గొనబు బేడిసలు' అనగా సొగసైన బేడిస జాతి చేపలు. స్త్రీ కళ్లను చేపలతో (మీనాక్షి) పోల్చడం సహజం. అయితే చేపలు నీటిలో చంచలంగా కొట్టుకుంటూ ఒకదానికొకటి గుద్దుకుంటాయి. కానీ నాయిక కళ్లు భగవంతునిపై స్థిరమైన, నిర్మలమైన చూపును కలిగి ఉంటాయని, అందువల్ల చేపలు కూడా ఈ కళ్లకు సాటిరావని కవి లేశభేదాన్ని చమత్కరించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

చంచలమైన మానవ దృష్టులు లోకంలో భయంతో, ఆశతో చేపల వలె కొట్టుకుchange అవుతుంటాయి. కానీ పరమ భక్తుని యొక్క దివ్య చక్షువులు (కళ్లు) నిరంతరం ఆ పరమాత్ముని రూపం పైనే లగ్నమై స్థిరంగా, వికసితంగా ఉంటాయని, వాటికి లౌకిక సంకోచాలు (పొనుగుటలు) ఉండవని పరమార్థం.

చరణం 3:

యెలమి వేంకటపతి - (యీ) కలకంఠితో

నిల జోడనగ వచ్చు (నొక) - యింత కడమ!

బలిసి పొలియుట వాని - బాగు; (పొలతి)కి నెపుడు

బలియుటలే కాని - పొలియుటలు లేవు॥పొలతి॥

తాత్పర్యము:

అపారమైన వికాసము గల ఓ శ్రీవేంకటపతీ! నిన్ను ఈ కోయిల వంటి మధుర భాషణము గల చిన్నదానితో (కలకంఠితో) లోకంలో సరిజోడు అని అనవచ్చు; కానీ మీ ఇద్దరి మధ్య కూడా ఒక చిన్న స్వభావ భేదం (కడమ) ఉంది! పురుషుడవు కావడం వల్ల ఒక్కోసారి ఆగ్రహంతో విజృంభించి, ఆపై శాంతించడం (బలిసి పొలియుట) నీ స్వభావం (బాగు). కానీ ఈ పొలతికి మాత్రం ఎల్లప్పుడూ సదా మార్దవ వికాసంతో ప్రేమగా ఉండటమే (బలియుటలే) తెలుసు కానీ, కోపంతో సంకోచించడం, శమించడం (పొలియుటలు) తెలియదు!

విశేషాలు:

'వేంకటపతి' ముద్రతో కీర్తన అద్భుతంగా ముగిసింది. వేటూరి ఆనందమూర్తి గారు పేర్కొన్నట్లు—నాయకుడైన శ్రీవేంకటేశ్వరుడు తన క్రియలలో ఒక్కోసారి కఠినంగా, పంతాలతో విజృంభించే స్వభావం కలవాడు కావచ్చు. కానీ నాయిక (అలమేలుమంగ) మాత్రం ఎల్లప్పుడూ మధురంగా, మృదువుగా, నిరంతర ప్రేమస్వరూపిణిగా ఉంటుంది. ఈ చిన్నపాటి స్వభావ భేదాలే వారి ప్రణయాన్ని మరింత అందంగా మార్చి, వారిని లోకంలో అత్యుత్తమ సరిజోడుగా నిలబెట్టాయి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు ఒక్కోసారి జీవుడిని పరీక్షించడానికి కఠినంగా ప్రవర్తించవచ్చు, శిక్షించవచ్చు లేదా అనుగ్రహించవచ్చు (బలిసి పొలియుట ఆయన లీలా విభూతి). కానీ మూలప్రకృతి, కరుణామయి అయిన జగన్మాత అలమేలుమంగ మాత్రం జీవులపై ఎల్లప్పుడూ ఒకేరీతిన వాత్సల్యాన్ని, మార్దవాన్ని కురిపిస్తుంది. ఆ తల్లి ఎన్నటికీ భక్తులను విడనాడదు. అట్టి సర్వవ్యాపి అయిన స్వామికి, కరుణామయి అయిన అమ్మవారే తగిన దివ్య దంపతులు అని అంతరార్థం.

199

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు అలమేలుమంగ (నాయిక) అంగాంగ సౌందర్యాన్ని ప్రకృతిలోని అద్భుత దృశ్యాలతో పోలుస్తూ పరమ రమణీయంగా వర్ణించారు. సృష్టిలోని శూన్య ఆకాశం, చంద్రోదయం, కలువలు, జక్కవ పక్షులు మరియు మేఘాల వంటి విలక్షణ ఉపాధులను నాయిక రూపంలో ప్రత్యక్షం చేస్తూ సాగిన అద్భుత వర్ణనాత్మక శృంగార రచన ఇది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పొసగంగా చెలినడు(మది) - పోలగనెటులుండె

నెసగ నాకాశమ్మే - యిల తెగిపడినట్లుండె॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

అమరికగా ఉన్న ఈ చిన్నదాని (అలమేలుమంగ) సూక్ష్మమైన నడుమును చూస్తుంటే ఎలా ఉందంటే—అనంతమైన ఆకాశమే ఒక్కసారిగా తెగి భూమిపై పడినట్లుగా (నడుము అంత శూన్యంగా, సన్నగా) ఎంతో వింతగా ప్రకాశిస్తోంది!

విశేషాలు:

గంధం బసవ శంకరరావు గారు పేర్కొన్నట్లు, ప్రకృతిని నాయికలో ప్రత్యక్షం చేసిన సంకీర్తనల కోవలోనిదే ఇది కూడా. స్త్రీ నడుమును శూన్యంతో పోల్చడం కవి సమయం. ఇక్కడ అన్నమయ్య ఆ శూన్యాన్ని "ఆకాశమే నేలపై తెగిపడినట్లుంది" అని వర్ణించడం ఆయన ఊహా చమత్కారానికి నిదర్శనం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

నిరాకారమైన, శూన్యమైన పరబ్రహ్మ తత్త్వమే (ఆకాశమే) భక్తుల కొరకు సాకార రూపం దాల్చి భూమిపై అలమేలుమంగగా అవతరించిందని అంతరార్థం. విశ్వానికి ఆధారమైన శూన్య శక్తిని అమ్మవారి నడుము రూపంలో దర్శించవచ్చు.

చరణం 1:

అరయగ నీ కమ - లాననకు నయనము

లొరసి యెన్నికకు నెటు - లుండె (దిలకింప)

ధరపై చంద్రో - దయమునకై కలువలు

చిరతరమ్ముగ వేచి - వికసించినటులుండె॥పొసగంగా॥

తాత్పర్యము:

ఆలోచించి చూడగా, పద్మము వంటి ముఖము గల ఈమె కన్నులు ఎంతటి అందాన్ని కలిగి ఉన్నాయో కదా! ఆ కళ్లను తిలకిస్తే—భూమిపై చంద్రోదయం ఎప్పుడు అవుతుందా అని ఎంతో కాలంగా ఎదురుచూసి, ఆ చంద్రుని చూడగానే ఒక్కసారిగా వికసించిన నల్లని కలువ పూల జంట వలె ఎంతో మనోహరంగా ఉన్నాయి.

విశేషాలు:

నాయిక ముఖాన్ని చంద్రునితోనూ, కళ్లను కలువలతోనూ (చకోరాక్షి/కుముదాక్షి) పోల్చారు. చంద్రుని రాకకై కలువలు వేచి ఉండటం ప్రకృతి సహజం. ఇక్కడ స్వామి (చంద్రుడు) రాక కోసం నాయిక కళ్లు కలువల వలె ఎదురుచూస్తూ వికసించాయని చెప్పడం శృంగార రస భావన.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుని దివ్య మంగళ స్వరూప దర్శనం కోసం జీవాత్మ యొక్క నేత్రాలు (భక్తి దృష్టులు) నిరంతరం వేచి ఉంటాయి. ఎప్పుడైతే అంతరంగంలో దైవప్రకాశం (చంద్రోదయం) కలుగుతుందో, అప్పుడు భక్తుని కళ్లు ఆనందంతో వికసిస్తాయి.

చరణం 2:

అల(లి)వేణి వలిపె ప - య్యదలోని కుచములు

మలగిన చెలి చెలిమి - చెలువ మెటులుండె

సలిలతములైనట్టి - జక్కవ పులుగులు

చెలగి సన్నని వలను - జిక్కినటులుండె॥పొసగంగా॥

తాత్పర్యము:

నల్లని కురులు గల ఈ చిన్నదాని సన్నని (వలిపె) పైట చెంగు లోపల దాగి ఉన్న వక్షోజాల అందం ఎలా ఉందంటే—నీటిలో విహరించే జక్కవ పక్షుల జంట (జక్కవ పులుగులు) ఒక్కసారిగా వచ్చి, వేటగాడు వేసిన ఒక సన్నని వలలో చిక్కుకుపోతే ఎంత అందంగా, బందీగా ఉంటుందో అలా ఉంది!

విశేషాలు:

స్త్రీ స్తనములను జక్కవ పక్షులతో పోల్చడం సంప్రదాయం. ఇక్కడ సన్నని పైటను 'సన్నని వల' గానూ, కుచములను అందులో చిక్కుకున్న 'జక్కవ పక్షులు' గానూ రూపకల్పన చేయడం అన్నమయ్య పద చిత్ర శిల్పానికి పరమావధి.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

లౌకిక ప్రకృతిలో తిరుగాడే శక్తులన్నీ భగవంతుని మాయ అనే సన్నని వలలో (వలిపె పయ్యదలో) బంధీలై ఉంటాయి. అఖిల సృష్టిని తన ఆధీనంలో ఉంచుకునే లీలా వైచిత్రిని ఈ చరణం ధ్వనింపజేస్తుంది.

చరణం 3:

(అరయ) నలమేల్మంగ వేంక - టాధీశుకౌగిట

నరిగాపు సేయగా - నది యెట్టులుండె

నెరయంగ గప్పిన - నీలమేఘము పొంత

(మెరసి మినుకను) తీగ - เมఱపువలె నుండె॥పొసగంగా॥

తాత్పర్యము:

ఆలోచించగా, అలమేలుమంగమ్మ తన ప్రాణనాథుడైన వేంకటాధీశుని కౌగిలిలో లీనమై, ఆయనకు సేవ (అరిగాపు) చేస్తుంటే ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే—ఆకాశమంతా దట్టంగా కమ్మిన నల్లని నీలమేఘం పక్కన, ఒక నిగనిగలాడే పసిడి మెరుపుతీగ మెరుస్తూ ఉంటే ఎంతటి దివ్యమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తుందో అచ్చం అలాగే ఉంది!

విశేషాలు:

'అలమేల్మంగ - వేంకటాధీశ' ముద్రలతో కీర్తన పరమ మంగళకరంగా ముగిసింది. నల్లని నీలమేఘం శ్రీవేంకటేశ్వరుడు అయితే, అందులో మెరిసే బంగారు మెరుపుతీగ అలమేలుమంగమ్మ. ఈ మేఘ-మెరుపుల కలయిక దైవ దంపతుల దివ్య సమాగమానికి పరమోత్కృష్టమైన ప్రకృతి ఉపమానం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

నీలమేఘ శ్యాముడైన పరమాత్ముని (పురుషుని) నిరంతరం ఆవహించి ఉండే హిరణ్మయీ శక్తియే లక్ష్మీదేవి (మూలప్రకృతి). జీవాత్మ పరమాత్ముని దివ్య కౌగిలిలో (సాయుజ్యంలో) లీనమైనప్పుడు, అజ్ఞానమనే చీకటి తొలగిపోయి ఆత్మజ్ఞానమనే దివ్య మెరుపుతీగ ప్రకాశిస్తుంది. ఈ ప్రకృతి-పురుషుల శాశ్వత ఐక్యతే మోక్షానందం.

200

అవతారిక

ఈ కీర్తనలో అన్నమాచార్యులు నాయికా నాయకులైన అలమేలుమంగ, శ్రీవేంకటేశ్వరుల మధ్య సాగిన సరసమైన ప్రణయ సంభాషణను అత్యంత నాటకీయంగా, సంవాద (ప్రశ్నోత్తర) శైలిలో ఆవిష్కరించారు. నాయకుడు ప్రకృతి ఉపమానాలతో నాయిక అంగసౌష్ఠవాన్ని పొగుడుతుంటే, నాయిక చమత్కారంగా ఆ ఉపమానాలను తిరస్కరిస్తూ, తన లోకసహజమైన రూపాన్ని ప్రకటిస్తూ సాగించిన అద్భుత ప్రణయ లీలా వినోద గీతమిది.

సంకీర్తన - వ్యాఖ్య

పల్లవి:

పోఁబొయ్యే పడుచ! - వుండవే మాట చెప్పేను

పో వోయి వగకాఁడ! నీకు - పొద్దుపోక తిరిగేవు॥పల్లవి॥

తాత్పర్యము:

(నాయకుడు): వెళ్ళిపోతున్న ఓ పడుచుపిల్లా! కాస్త ఆగు, నీకో మాట చెప్పాలి విను.

(నాయిక): పోవోయి తుంటరివాడా (వగకాడా)! నీకు వేరే పనేమీ లేక, ప్రొద్దుపోక ఇలా నా వెనుక తిరుగుతున్నావు.

విశేషాలు:

ఈ కీర్తన ఘంటారవ రాగంలో నాయికా నాయకుల ప్రత్యక్ష సంవాదంగా సాగింది. పల్లవిలోనే ఇద్దరి మధ్య గల చనువు, నాటకీయత ఉట్టిపడుతున్నాయి. ఒకరినొకరు ఆటపట్టించుకునే ప్రణయ సరసాన్ని అన్నమయ్య చాలా సహజంగా చిత్రించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పరమాత్ముడు జీవాత్మను తన వైపుకు ఆకర్షించడానికి ఎన్నో లీలలు ప్రదర్శిస్తాడు. జీవుడు ప్రారంభంలో లౌకిక లోకజ్ఞానంతో (నాయిక వలె) దైవాన్ని దూరంగా ఉంచాలని చూసినా, ఆ స్వామి మాత్రం జీవుని వెంటపడి మరీ అనుగ్రహిస్తాడనే రహస్యం ఇందులో ఇమిడి ఉంది.

చరణం 1:

తలమీద తుమ్మెదలున్నవి ద - గ్గర వచ్చిన రేఁచీనే

తెలియగ కురులింతె గాని - తేటిగములు కావోయి

చలమున పయ్యెదలోపల - జక్కవలనే బెట్టేవే

బలిమిగల నా గుబ్బలింతె గాని - పక్షులు గావోయి॥పోఁబొయ్యే॥

తాత్పర్యము:

(నాయకుడు): నీ తలపై తుమ్మెదలు ఉన్నాయి, దగ్గరకు వస్తే అవి నిన్ను కుడతాయి (రేచుతాయి) జాగ్రత్త!

(నాయిక): తెలుసుకో స్వామీ! ఇవి నా తలవెంట్రుకలు (కురులు) మాత్రమే కానీ, తుమ్మెదల గుంపులు (తేటిగములు) కావు.

(నాయకుడు): పంతంతో నీ పైటలోపల జక్కవ పక్షులను దాచిపెట్టావేమిటి?

(నాయిక): ఇవి నా నిండు వక్షోజాలు (గుబ్బలు) మాత్రమే కానీ, నువ్వు చెప్పే పక్షులు కావోయి.

విశేషాలు:

స్త్రీ కురులను తుమ్మెదలతో, కుచములను జక్కవలతో పోల్చడం కావ్య సంప్రదాయం. ఇక్కడ ఆ పోలికలను నాయకుడు నిజమైన ప్రకృతి వస్తువులుగా భ్రమించినట్లు నటించగా, నాయిక వాటిని తిరస్కరించి (అపహ్నుతి అలంకారం) లౌకిక సత్యాన్ని చెప్పడం చాలా చమత్కారంగా ఉంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

బాహ్య ప్రకృతిలో కనిపించే అందాలన్నీ (తుమ్మెదలు, పక్షులు) నశించేవి. కానీ జీవునిలోని భగవదారాధన అనే అంతఃసౌందర్యం స్థిరమైనది. ప్రకృతిలోని వైవిధ్యాన్ని దైవత్వంతో ముడిపెట్టి చూడటమే నిజమైన భక్తి.

చరణం 2:

పదనైన నీ యధరాన దొండ - పండున్నది నాకియ్యవే

పెదవింతే కాని నా - యధరానను బింబఫలము గాదోయి

వదరకువే నీ మేను కుందనము - బంగారొరసి నే జూచేనే

పొదలిన నా మేనింతె కాని - put్తడి గాదోయి॥పోఁబొయ్యే॥

తాత్పర్యము:

(నాయకుడు): నీ పెదవిపై ఎర్రని దొండపండు (బింబఫలము) ఉంది, ఆ రుచిని నాకు ఇవ్వరాదా?

(నాయిక): ఇది నా పెదవి (అధరము) మాత్రమే కానీ, నువ్వు ఆశపడే దొండపండు కాదోయి.

(నాయకుడు): ఊరకే మాట్లాడకు (వదరకువే), నీ శరీరం మేలిమి బంగారం (కుందనము); దాని మార్దవాన్ని నేను గీటురాయిపై ఒరసి చూస్తాను.

(నాయిక): ఇది కేవలం యవ్వనంతో పొంగిపొర్లుతున్న నా శరీరం మాత్రమే కానీ, పుత్తడి (బంగారం) కాదోయి.

విశేషాలు:

పెదవులను దొండపండుతో, శారీరక ఛాయను బంగారంతో పోల్చడం ఇక్కడి ఇతివృత్తం. నాయకుని కోరికను నాయిక తన మాటల నేర్పుతో అడ్డుకుంటూనే, ప్రణయ తాపాన్ని పెంచుతోంది. అన్నమయ్య పదాల కూర్పులోని సొగసు ఈ సంవాదంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు భక్తుని హృదయ సంస్కారాన్ని, నిష్కల్మషమైన ప్రేమను గీటురాయిపై బంగారం లాగా పరీక్షించి స్వీకరిస్తాడు. భక్తుని సర్వస్వము దైవార్పణమైనప్పుడే ఆ ఆత్మకు పరమాత్మతో నిజమైన అనుసంధానం కుదురుతుంది.

చరణం 3:

నిచ్చలమగు నీ చెక్కుటద్దముల - నీడలు నే జూచేనే

మెచ్చుగ నా చెక్కులింతే గాని - మెఱుగుబిళ్లలు గావోయి

అచ్చుగ శ్రీవేంకటనాథుడనై - అతివ నిన్ను గూడితిని

ముచ్చట దీరెను మొగి నిల - మ్రొక్కే నీకు పోవోయి॥పోఁబొయ్యే॥

తాత్పర్యము:

(నాయకుడు): నిశ్చలంగా, అద్దాల వలె మెరుస్తున్న నీ బుగ్గలలో (చెక్కుటద్దములలో) నా నీడలను నేను చూసుకుంటున్నాను.

(నాయిక): ఇవి మెచ్చుకోదగిన నా బుగ్గలు మాత్రమే కానీ, నువ్వు చూసే మెరుపుబిళ్లలు కావోయి.

(నాయకుడు): అచ్చంగా నేనే ఆ శ్రీవేంకటనాథుడనై వచ్చి, ఓ వధూటీ నిన్ను కూడాను; నా మనసులోని ముచ్చటలన్నీ తీరాయి.

(నాయిక): నా ముచ్చట కూడా తీరింది స్వామీ! నీకు మనసారా నమస్కరిస్తున్నాను (మ్రొక్కే), ఇక నీవు పోవోయి (అంటూనే స్వామి కౌగిలిలో లీనమైంది).

విశేషాలు:

'శ్రీవేంకటనాథు' ముద్రతో కీర్తన పరమ రమణీయంగా ముగిసింది. అద్దాల వంటి బుగ్గలలో స్వామి రూపం ప్రతిబింబించడాన్ని కవి అద్భుతంగా వర్ణించారు. పల్లవిలో "పోవోయి" అని కోపంతో అన్న నాయిక, చివరికి స్వామి సాక్షాత్కారం లభించగానే భక్తితో "మ్రొక్కే నీకు పోవోయి" అంటూ లొంగిపోవడం నాటకీయ ముగింపు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

నిర్మలమైన భక్తుని అంతరంగం (చెక్కుటద్దము) లోనే పరమాత్ముని రూపం ప్రతిబింబిస్తుంది. జీవాత్మ తన అహంకారాన్ని వీడి, శ్రీవేంకటేశ్వరుని శరణాగతి పొంది, ఆయన దివ్య కౌగిలిలో (సాయుజ్యంలో) లీనమైనప్పుడే జీవుని భవబంధాల ముచ్చట, మోక్ష కాంక్ష పూర్తిగా నెరవేరుతాయి. ఈ తాత్త్విక సమరసత్వమే ఈ సంవాద గీత పరమ రహస్యం.