నెలఁతఁ బాసి వుండలేను

 అన్నమయ్య 30 వ సంపుటపు( ప్రత్యేక సంపుటపు) కీర్తనల తాత్పర్యము- విశ్లేషణ -169

ఆచార్యతాడేపల్లి పతంజలి వ్యాఖ్యానం 18-02 -2026

 తాళ్లపాక పెదతిరుమలాచార్యుల వారు రచించిన ఈ శృంగార సంకీర్తనలో పరమాత్మ అయిన శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు తన ప్రియురాలైన అలమేలుమంగ విరహంలో తల్లడిల్లుతూ, ఆమెతో గడిపే మధుర క్షణాలను గుర్తుచేసుకునే విరహ వేదనను అత్యంత మనోహరంగా వర్ణించారు. జీవుడు దేవుడి కోసం పరితపించడం ఒక ఎత్తైతే, భక్తుడి (నాయిక) సాన్నిధ్యం కోసం భగవంతుడే ఆరాటపడటం ఈ కీర్తనలోని ప్రత్యేకత.

---

పల్లవి

నెలఁతఁ బాసి వుండలేను నిమిష మెందు నేఁడు నాకు

తలఁపులో నీవలెనే రతుల తరుణిఁ గలయు టెన్నఁడే

తాత్పర్యము:

ఆ పడతిని (అలమేలుమంగను) వదిలి నేను ఒక్క నిమిషం కూడా ఉండలేకపోతున్నాను. నా మనసులో ఎప్పుడూ ఆమె ఆలోచనలే ఉన్నాయి. ఆ సుగుణవతిని మళ్ళీ ఎప్పుడు కలుసుకుంటానో, ఆ రతి సుఖాలను ఎప్పుడు అనుభవిస్తానో అని స్వామి ఆవేదన చెందుతున్నారు.

విశేషాలు:

ఇక్కడ శ్రీవేంకటేశ్వరుడు ఒక సామాన్య విరహ నాయకుడిలా తన ఆవేదనను వ్యక్తపరుస్తున్నారు. భగవంతుడికి కూడా తన భక్తురాలైన నాయిక ఎడబాటు ఎంత కష్టంగా ఉంటుందో పెదతిరుమలాచార్యులు ఇక్కడ అద్భుతంగా చిత్రించారు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

పరమాత్మ తన సృష్టిలోని జీవుల పట్ల (ప్రకృతి పట్ల) చూపే అమితమైన అనురాగానికి ఇది ప్రతీక. భక్తుడు దేవుని కోసం ఎంతగా తపిస్తాడో, భక్తుని సామీప్యం కోసం భగవంతుడు కూడా అంతే తపిస్తాడని దీని అర్థం.

---

మొదటి చరణం

ముదిత నాయెదుట నిలిచి మోసులువార నవ్వు నవ్వి

కదలుఁజూపులఁ జూచి నాకు కన్ను లార్చు టెన్నఁడే

వదలుఁ బయ్యద సవదరించి వలపుతేట చవులు చూపి

కొదలు మాటల ముద్దు గునిసి కూరిమి గొసరు టెన్నఁడే

తాత్పర్యము:

ఆ చిన్నది నా ఎదుట నిలబడి మొగ్గలు విరిసినట్లుగా చిరునవ్వు చిందిస్తూ, చంచలమైన చూపులతో నన్ను చూస్తూ కన్నుగీటే కాలం మళ్ళీ ఎప్పుడు వస్తుందో! జారిపోతున్న పైటను సర్దుకుంటూ, తన వలపు రుచులను నాకు చూపిస్తూ, ముద్దులొలికే మాటలతో గారాబం చేస్తూ ప్రేమగా నన్ను ఎప్పుడు అడుగుతుందో కదా!

విశేషాలు:

నాయిక యొక్క శృంగార చేష్టలను, ఆమె కంటి సైగలను, మాట్లాడే తీరును పెదతిరుమలయ్య చాలా సహజంగా వర్ణించారు. 'మోసులువార' అంటే మొగ్గలు తొడిగినట్లు అని అర్థం, అంటే ఆమె నవ్వు అంత తాజాగా, అందంగా ఉంటుందని భావం.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

భగవంతుడు భక్తుని యొక్క చిన్నపాటి సేవను, ప్రేమపూర్వకమైన పలకరింపును ఎంతగా కోరుకుంటాడో ఇక్కడ తెలుస్తుంది. భక్తుని అమాయకత్వంతో కూడిన భక్తిని పరమాత్మ ఒక మధురమైన అనుభవంగా స్వీకరిస్తాడు.

---

రెండవ చరణం

చెలియ సిగ్గున మోము వంచి చెక్కునఁ జేయి మాటు సేసి

మలసి వీడె మిచ్చి ఆకు మడిచి యిచ్చు టెన్నఁడే

వలుద చన్ను లురము మోఁపి వాసన యూర్పు చల్లిచల్లి

కలయ మోవితేనె లొసఁగు కంచము పొత్తులెన్నఁడే

తాత్పర్యము:

ఆమె సిగ్గుతో ముఖం వంచుకొని, బుగ్గ మీద చెయ్యి పెట్టుకొని మురిసిపోతూ నాకు తాంబూలం మడిచి ఇచ్చే రోజు ఎప్పుడు వస్తుంది? ఆమె తన  ఆలింగనంతో నన్ను మురిపిస్తూ, సుగంధ భరితమైన నిట్టూర్పులు నాపై విడుస్తూ, తన అధరామృతాన్ని (పెదవి తేనెను) అందిస్తూ, నాతో కలిసి ఒకే కంచంలో భోజనం చేసే ఆ అదృష్టం మళ్ళీ ఎప్పుడో!

విశేషాలు:

ప్రాచీన శృంగార సాహిత్యంలో 'కంచము పొత్తు' (ఒకే కంచంలో భోజనం చేయడం) అనేది అత్యంత సన్నిహితత్వానికి గుర్తు. నాయికా నాయకుల మధ్య ఉన్న ఏకత్వాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

జీవాత్మ-పరమాత్మల ఐక్యాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. భక్తుడు తన సర్వస్వాన్ని (తాంబూలం, భోజనం వంటి లౌకిక సుఖాలతో సహా) భగవంతుడికి అర్పించి, ఆయనతో కలిసిపోవాలని కోరుకోవడమే ఇందులోని పరమార్థం.

---

మూడవ చరణం

యింతి నన్నుఁ జేరఁ బిలిచి యింటిలోని పరపు మీఁద

దొంతికళలు రేఁగ నంటి దొమ్మి సేయు టెన్నఁడే

వింత లేక యిపుడె శ్రీవేంకటేశ్వరుఁడనైన

పొంతనున్న నన్నుఁగూడ పొద్దు దెలియు టెన్నఁడే

తాత్పర్యము:

ఆ సుందరి నన్ను దగ్గరకు పిలిచి, శయ్యపై తన కళా నైపుణ్యంతో నన్ను మురిపించి, నాతో ప్రేమ యుద్ధం చేసేది ఎన్నడో! ఏ మార్పు లేకుండా ఇప్పుడు శ్రీవేంకటేశ్వరుడినై ఆమె పక్కనే ఉన్నప్పటికీ, ఆమె నన్ను కలిసి పరవశించి సమయం తెలియని స్థితిలో మునిగిపోయే ఆ మధుర క్షణాలు ఎప్పుడు వస్తాయో!

విశేషాలు:

ముగింపులో కవి 'శ్రీవేంకటేశ్వరుడు' అనే ముద్రను ఉపయోగిస్తూ, ఈ విరహ వేదన అంతా సాక్షాత్తు ఆ స్వామిదే అని స్పష్టం చేశారు. పరమాత్మ తన లీలా వినోదంలో భాగంగా భక్తురాలితో కలిసి ఉండటాన్ని ఇక్కడ చూడవచ్చు.

మధుర భక్తి అంతరార్థం:

'పొద్దు దెలియుట' అంటే కాల జ్ఞానం మరచిపోవడం. భగవంతునితో ఐక్యమైనప్పుడు భక్తుడికి బాహ్య ప్రపంచం పట్ల స్పృహ ఉండదు. ఆ స్థితిని (సమాధి స్థితి లేదా పరమానందం) పొందే వరకు ఉండే తపనే ఈ కీర్తన సారాంశం.